ก่อนที่ใครจะหยิบ “วัฒนธรรมพื้นบ้าน” มาใช้เป็นฐานของการพัฒนา มีคำถามสำคัญที่ต้องถามตัวเองก่อน บทความพิเศษชิ้นนี้ของอาจารย์กาญจนา แก้วเทพ เขียนขึ้นในช่วงที่กระแสการหันกลับมาหาภูมิปัญญาท้องถิ่นกำลังร้อนแรงในสังคมไทย พร้อมๆ กับที่ทฤษฎีการพัฒนาแบบตะวันตกถูกตั้งคำถามอย่างกว้างขวาง
งานชิ้นนี้เตือนว่าการวิจัยที่ตั้งต้นจากความเชื่อว่าวัฒนธรรมท้องถิ่น “ดีงามในตัวเอง” นั้น อาจตกหลุมพรางแบบใหม่ที่ไม่ต่างจากการมองแบบจากบนลงล่าง อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ชี้ให้เห็นว่ารัฐบาลและนักวิชาการได้ใช้ทฤษฎีหลายชุดในการมองชาวบ้าน ทั้ง Modernization Theory ที่มองว่าชาวบ้านล้าหลัง และ Development Theory ที่มองว่าชาวบ้านต้องได้รับการ “ยกระดับ” ล้วนเป็นการมองโดยลืมถามว่า ชาวบ้านนิยามตัวเองว่าอย่างไร
ข้อควรคำนึงที่อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ เสนอครอบคลุมทั้งระดับทฤษฎีและระดับปฏิบัติ ตั้งแต่การระวังการ “ทำให้เป็นธรรมชาติ” ของสิ่งที่แท้จริงแล้วเป็นผลของความสัมพันธ์เชิงอำนาจ ไปจนถึงการหลีกเลี่ยงการแยกวัฒนธรรมออกจากบริบทเศรษฐกิจและการเมือง แนวทางที่เสนอคือ Indigenization Theory ซึ่งยืนยันว่าฐานคิดพื้นฐาน (basic assumption) ของการวิจัยเรื่องท้องถิ่นต้องมาจากชุมชนนั้นเอง ไม่ใช่การนำกรอบจากภายนอกมาครอบ
หากคุณกำลังออกแบบงานวิจัยหรือโครงการพัฒนาที่เกี่ยวข้องกับชุมชน บทความชิ้นนี้จะทำให้คุณหยุดคิดก่อนจะตั้งสมมติฐาน — และนั่นอาจเป็นก้าวที่สำคัญที่สุดของกระบวนการวิจัย
