จุลสารวิชาการฉบับเดือนกรกฎาคม 2530 ของสถาบันวิจัยสังคม จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ฉบับนี้ออกมาในช่วงที่วงวิชาการไทยเพิ่งตื่นตัวกับการทบทวนตนเอง หลังจากหลายทศวรรษที่ทฤษฎีจากตะวันตก ไม่ว่าจะเป็น Modernization Theory, Development Theory หรือ Dependency Theory ครองพื้นที่การอธิบายสังคมไทยอย่างแทบไม่มีเสียงโต้แย้ง
อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ เปิดบทความด้วยการวิเคราะห์งานของ Ranajit Guha ที่ศึกษาชาวนาอินเดียภายใต้อาณานิคม เพื่อถามคำถามกลับมาที่สังคมไทยว่า ประวัติศาสตร์และความเป็นจริงทางสังคมถูกมองจาก “ชนชั้นที่ครองอำนาจ” เพียงฝ่ายเดียวมานานเพียงไร บทความสำรวจวิธีที่ชาวนาและกลุ่มรากหญ้าถูกลดทอนให้เป็น “กลุ่มด้อยพัฒนา” ที่รอรับการแก้ไขจากบนลงล่าง แทนที่จะถูกมองว่าเป็น “ประธานในประวัติศาสตร์” ที่มีเหตุผลและตรรกะของตัวเอง
ประเด็นที่น่าสนใจคือการท้าทาย “ทฤษฎีการสมคบคิด” ที่มักใช้อธิบายการลุกขึ้นสู้ของชาวบ้านว่ามีใครยุยงอยู่เบื้องหลัง อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ชี้ว่าการมองแบบนั้นสะท้อนอคติของชนชั้นกลางที่ไม่ยอมรับว่าคนธรรมดามีความสามารถในการคิดและต่อต้านได้ด้วยตนเอง
บทความนี้ยังสำรวจแนวคิด Indigenization Theory ซึ่งเสนอว่าการศึกษาท้องถิ่นต้องเริ่มจากฐานคิดและตรรกะภายในของชุมชนนั้น ไม่ใช่การนำแว่นสายตาจากภายนอกมาสวมให้
หากคุณเคยสงสัยว่าทำไมงานวิจัยหลายชิ้นจึงดูเหมือน “พูดถึง” ชุมชนโดยที่ชุมชนไม่ได้อยู่ในห้อง บทความชิ้นนี้จะทำให้คุณเข้าใจว่าปัญหานั้นเริ่มมาจากฐานคิดระดับใด และทางออกที่อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ เสนอมีน้ำหนักเพียงใดในบริบทของวิชาการไทย
