เมื่อพูดถึงความเหลื่อมล้ำ หลายคนนึกถึงตัวเลขรายได้ แต่ความเหลื่อมล้ำที่ฝังลึกในชีวิตชุมชนกลับซ่อนอยู่ในมิติที่วัดยากกว่านั้น ทั้งสิทธิทางการเมือง การเข้าถึงสิ่งแวดล้อม และความเป็นธรรมในเชิงพื้นที่
อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ จัดทำบทสังเคราะห์เล่มนี้ขึ้นในปี พ.ศ. 2567 ภายใต้โครงการที่สถาบันคลังสมองของชาติร่วมกับมูลนิธิสถาบันวิจัยเพื่อท้องถิ่น และได้รับการสนับสนุนจากสำนักงานการวิจัยแห่งชาติ (วช.) งานชิ้นนี้เกิดขึ้นในทศวรรษที่สามของ CBR ซึ่งหันมาปักธงเพื่อตอบโจทย์ที่ท้าทายของประเทศเรื่องการลดปัญหาความเหลื่อมล้ำ จุดเริ่มต้นของการทำงานเรื่องนี้ย้อนไปตั้งแต่ปี 2563
สิ่งที่น่าสนใจเป็นพิเศษในเล่มนี้คือนวัตกรรมกระบวนการที่เรียกว่า “การไขว้สลับระหว่างข้างล่าง-ข้างบน” (Bottom-up/top-down switching) ซึ่งเป็นยุทธศาสตร์ในการสร้างตัวชี้วัดความเหลื่อมล้ำแบบมีส่วนร่วม ที่ให้ทั้งนักวิจัยชุมชนและนักวิชาการผู้เชี่ยวชาญมาสร้างความรู้ร่วมกัน (Co-Creation of Knowledge) อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ พิสูจน์ให้เห็นว่ากระบวนการ CBR ไม่เพียงแต่วินิจฉัยปัญหาความเหลื่อมล้ำ แต่ยังสามารถสร้างรูปธรรมในการลดความเหลื่อมล้ำได้จริงในสามมิติหลักของเล่มนี้ ได้แก่ มิติการเมือง มิติสิ่งแวดล้อม และมิติพื้นที่
เล่มนี้เป็นส่วนหนึ่งของชุดงานใหญ่ที่เชื่อมโยงความรู้เชิงวิชาการกับประสบการณ์จาก 25 โหนดนำร่องทั่วประเทศ สำหรับผู้ที่ทำงานเรื่องความเป็นธรรมในท้องถิ่นและอยากเข้าใจว่าตัวชี้วัดสามารถเป็นทั้งกระจก เข็มทิศ และไม้บรรทัดได้พร้อมกัน คำถามคือวัดอะไรอยู่ และใครเป็นคนกำหนดว่าอะไรสำคัญ
