เมื่อหมอลำพบกับระบบธุรกิจเทปเพลง จะเกิด “หมอลำซิ่งที่รู้จักแต่ซิ่งแต่ลำไม่เป็น” — แล้วเราจะวิจัยปรากฏการณ์นั้นอย่างไร?
เอกสารประกอบการบรรยายชิ้นนี้เกิดขึ้นในการสัมมนาวิชาการ “มิติการวิจัยไทยศึกษาในอนาคต” ณ โรงแรมแก่นอินน์ จ.ขอนแก่น เมื่อ 1-2 เมษายน พ.ศ. 2543 จัดโดยสถาบันไทยศึกษาเพื่อการพัฒนา สถาบันราชภัฏเลย ดร.กาญจนา แก้วเทพ นำเสนอแนวทางการวิจัยที่เชื่อมโยงสื่อกับวัฒนธรรมอย่างเป็นระบบ ซึ่งในเวลานั้นยังเป็นพื้นที่ที่นักวิชาการไทยสำรวจน้อยมาก
จุดเริ่มต้นของงานชิ้นนี้คือการตั้งคำถามต่อคำนิยาม: “วัฒนธรรม” และ “สื่อ” นิยามแบบไหนกันที่ทำให้เราศึกษาเรื่องนี้ได้จริง? หากนิยามวัฒนธรรมว่าต้องเป็น “มรดกเก่าแก่” หนังฮอลลีวู้ดและวัฒนธรรมแมคโดนัลด์ก็จะหลุดออกไปจากวงการศึกษา แต่ถ้านิยามใหม่ว่าหมายถึง “กระบวนการสร้าง/ผลิต-ผลิตซ้ำ” ทุกอย่างก็เปลี่ยน
อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ วาดแผนที่การวิจัยออกมาอย่างกว้างขวาง ทั้งทฤษฎีหน้าที่นิยม วัฒนธรรมนิยม การพบกันระหว่างวัฒนธรรม และสัญญะวิทยา แล้วชี้ให้เห็นว่าความสัมพันธ์ระหว่างสื่อมวลชนกับสถาบันครอบครัว โรงเรียน และศาสนา ยังรอการศึกษาอีกมาก รวมถึงปฏิสัมพันธ์ระหว่างสื่อทั้งสี่ประเภท ได้แก่ สื่อบุคคล สื่อพื้นบ้าน สื่อมวลชน และสื่อเฉพาะกิจ
สำหรับผู้ที่ทำงานด้านไทยศึกษา วัฒนธรรมชุมชน หรือสื่อสมัยใหม่ งานชิ้นนี้ยังชวนให้ตั้งคำถามที่ยังไม่มีคำตอบง่ายๆ: สื่อที่เราใช้อยู่ทุกวันนั้น กำลังส่งต่อวัฒนธรรมใดไปสู่คนรุ่นต่อไป?
