ถ้าโรงเรียนไม่ได้ทำหน้าที่การศึกษาที่แท้จริง แล้วใครหรืออะไรกำลังได้ประโยชน์จากระบบที่เป็นอยู่
บทวิจารณ์นี้ตีพิมพ์ในวารสารศิลปากร ปีที่ 2:2 (เมษายน-มิถุนายน 2521) เขียนโดยกาญจนา คำสุวรรณ นักวิชาการที่ต่อมารู้จักในนาม อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ บทความวิจารณ์หนังสือ “แนวความคิดใหม่ทางการศึกษา” ของวิทยากร เชียงกูล ซึ่งเป็นการรวบรวมบทความแปลจากวารสารวิทยาสารและศูนย์ศึกษาต่างประเทศช่วง พ.ศ. 2495–2516 นับตั้งแต่วันนั้นมาจนถึงวันนี้ ล่วงเลยมาเป็นเวลาประมาณ 4–6 ปีแล้ว
หนังสือแบ่งเป็น 2 ส่วน ส่วนแรกเป็นแนวคิดใหม่ทั่วไป ตั้งแต่การตั้งคำถามว่าใครผูกขาดการศึกษา ไปจนถึงการวิจารณ์ระบบโรงเรียนว่ากำลังทำหน้าที่สร้างคนให้ยอมรับสภาพสังคมเดิมหรือเป็นเครื่องมือปลดปล่อย ส่วนที่สองนำเสนอกรณีศึกษาจากหลายประเทศ ทั้งจีน โซเวียต แอฟริกา แทนซาเนีย รวมถึงอินเดียแดง ซึ่งสะท้อนให้เห็นว่าความพยายามปรับรูปแบบการศึกษานั้นเกิดขึ้นทั่วโลก และแต่ละแห่งล้วนเผชิญกับแรงต้านจากโครงสร้างสังคมเดิม
อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ชี้ให้เห็นว่าหนังสือเล่มนี้ทำสิ่งที่จำเป็นมากในบริบทสังคมไทยปี 2521 นั่นคือการวิพากษ์ระบบการศึกษาจากรากฐาน แม้จะมีข้อจำกัดในแง่ที่บทความแต่ละชิ้นหนักอ่านและเมื่อรวมกันทำให้คละเคล้าไปบ้าง แต่ก็ยังให้ภาพรวมที่คมชัดของวิกฤติการศึกษาในยุคนั้น
*”หนทางหนึ่งในการแก้ไขระบบการศึกษาในภาวะวิกฤติเช่นสังคมไทยปัจจุบัน ก็ต้องเริ่มต้นด้วยการวิพากษ์วิจารณ์สิ่งที่กำลังเป็นอยู่เพื่อจะก้าวต่อไปถึงขั้นหาหนทางมาแก้ไขที่มีประสิทธิภาพ… และรับว่าหนังสือเล่มนี้ทำหน้าที่วิพากษ์วิจารณ์ได้อย่างดีทีเดียว”* (2521)
ถ้าคุณสนใจว่าระบบการศึกษาไทยมีรากของปัญหาอยู่ที่ไหน และนักวิชาการรุ่นบุกเบิกมองเรื่องนี้อย่างไรเมื่อเกือบห้าสิบปีก่อน บทวิจารณ์สั้นๆ ชิ้นนี้คือจุดเริ่มต้นที่คมชัด
