ลองถามตัวเองดูว่า เวลาที่คุณเชื่อในบางสิ่ง ความเชื่อนั้นเกิดขึ้นเองจริงหรือ หรือมันถูกหล่อหลอมมาจากบางที่โดยที่คุณไม่รู้ตัว?
บทความนี้เขียนโดยอาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ขณะพำนักอยู่ในกรุงปารีส เมื่อเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2526 ตีพิมพ์ครั้งแรกในวารสารเศรษฐศาสตร์การเมือง ปีที่ 3 ฉบับที่ 3 ปี 2526 และได้รับการพิมพ์ซ้ำอีกหลายครั้ง เป็นงานชิ้นสำคัญที่วางรากฐานความเข้าใจเรื่อง “อุดมการณ์” ในแวดวงสังคมศาสตร์ไทย
อาจารย์กาญจนาสำรวจพัฒนาการของแนวคิดเรื่องอุดมการณ์ตั้งแต่รากเหง้าในปรัชญาฝรั่งเศสปลายคริสต์ศตวรรษที่ 18 ผ่านมาร์กซ์และเองเกลส์ จนถึงนักคิดมาร์กซิสต์รุ่นหลังอย่างลูคัช กรัมชี่ และอัลธูแชร์ งานชิ้นนี้ไม่ได้หยุดอยู่แค่การอธิบายว่าอุดมการณ์คืออะไร แต่แยกแยะอุดมการณ์ออกเป็น 2 ประเภทหลัก ได้แก่ “อุดมการณ์รับใช้อำนาจในระบบ” และ “อุดมการณ์ต่อต้านอำนาจในระบบ” โดยให้ความสำคัญเป็นพิเศษกับประเภทหลังซึ่งยังไม่ค่อยได้รับความสนใจศึกษา บทความยังเชื่อมโยงทฤษฎีเข้ากับภาคปฏิบัติการทางสังคม โดยเฉพาะบทบาทของอุดมการณ์ในขบวนการเคลื่อนไหวทางสังคม
*”การวิเคราะห์สภาพความจริงของชุมชนที่ได้เปลี่ยนแปลงไป เราศึกษาวิถีชีวิต โครงสร้างทั้งหมด เพราะเราเห็นว่า ภาพสังคมดั้งเดิมนั้นยังไม่ได้ถูกสังคมแบบใหม่ซ้อนเข้ามา และครอบไว้ทั้งหมด… เราในฐานะคนภายนอกชุมชน เรามีอุดมการณ์อันใดอันหนึ่งอยู่แล้ว เครื่องมือที่เราใช้ในการวิเคราะห์ก็มีอุดมการณ์อยู่ด้วย… นี่เป็นสิ่งที่ต้องยอมรับ”* (2526)
งานชิ้นนี้ยังมีความหมายในยุคปัจจุบัน เพราะในโลกที่อุดมการณ์ทำงานผ่านสื่อและอัลกอริทึม คำถามว่า “ใครสร้างความเชื่อของเรา และเพื่อประโยชน์ของใคร” ยังคงเร่งด่วนเหมือนเดิม
