ถ้าเคยสังเกตว่าทำไมโฆษณาทางโทรทัศน์แทบไม่มีใบหน้าของคนสูงอายุ หรือรู้สึกว่ารายการทีวีส่วนใหญ่ไม่ได้ถูกทำขึ้นเพื่อพ่อแม่และปู่ย่าตายายของเรา คำถามนั้นคือจุดเริ่มต้นของบทความชิ้นนี้
บทที่ 6 ของหนังสือ “ผู้คนที่หลากหลายในการสื่อสาร” ตอน “ผู้สูงวัยกับการสื่อสาร” เขียนโดยอาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ในฐานะผู้รับผิดชอบโครงการเมธีวิจัยอาวุโส “กระบวนทัศน์ใหม่ของสื่อสารไทยศึกษา” ซึ่งได้รับทุนสนับสนุนจาก สกว. ระหว่าง พ.ศ. 2552–2555 งานชิ้นนี้จึงเกิดขึ้นในบริบทที่สังคมไทยกำลังเข้าสู่ยุคสูงวัย และแวดวงวิชาการเพิ่งเริ่มหันมาตั้งคำถามว่าเราเข้าใจ “ผู้สูงอายุในฐานะผู้รับสาร” ลึกพอหรือยัง
อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ เสนอแนวทางการศึกษาสามมิติ คือ การทำความเข้าใจชุดความรู้พื้นฐานของ “ผู้สูงอายุ” ก่อน จากนั้นจึงสำรวจว่าองค์ความรู้ที่มีอยู่แล้วบอกอะไรเราได้บ้าง และในท้ายที่สุดจึงนำชุดความรู้ด้านการสื่อสารเข้ามาเชื่อมโยง โครงสร้างสามชั้นนี้ดูเรียบง่าย แต่ทำให้งานชิ้นนี้กลายเป็นแผนที่สำหรับนักวิจัยรุ่นใหม่ที่อยากศึกษาผู้สูงอายุในมิติสื่อสารได้โดยไม่ต้องเริ่มจากศูนย์
*”ในระยะเริ่มต้น ผู้เขียนมีทัศนะส่วนตัวว่า ในการนำเอาเรื่อง ‘การสื่อสาร’ เข้าไปเกี่ยวข้องเชื่อมโยงกับประเด็นเนื้อหาอื่นๆ … วิธีการศึกษานั้นอาจจะประกอบด้วยมิติต่างๆ”* (พ.ศ. 2555)
สิ่งที่โดดเด่นในงานชิ้นนี้คือการชี้ให้เห็นว่า “คนแก่หายไปไหนในการสื่อสาร” ไม่ใช่แค่คำถามเชิงปริมาณ แต่เป็นคำถามเชิงอำนาจ ว่าใครมีสิทธิ์ปรากฏตัวในพื้นที่สาธารณะของสื่อ และภาพที่ปรากฏนั้นถูกประกอบสร้างโดยใคร เพื่ออะไร
สำหรับนักวิชาการด้านนิเทศศาสตร์ที่สนใจศึกษา “กลุ่มคน” ในสื่อ บทความนี้เป็นทั้งคู่มือทฤษฎีและหมุดหมายทางความคิดที่ยังไม่ล้าสมัยแม้เวลาจะผ่านไปกว่าทศวรรษ
