การศึกษาเพื่อสำนึกและเสรีภาพ: แนวคิดและแนวปฏิบัติของ เปาโล แฟร์

ถ้าการศึกษาไม่ใช่แค่การอ่านออกเขียนได้ แต่คือเครื่องมือในการ “อ่านโลก อ่านคน อ่านชีวิต” — นั่นหมายความว่าอะไรสำหรับห้องเรียนที่เราคุ้นเคยมาตลอด

บทความนี้ตีพิมพ์ในสารมหาพรต ปีที่ 6 ฉบับที่ 3 (พ.ศ. 2532) โดยสถาบันคาทอลิกแห่งประเทศไทยเพื่อการศึกษา อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ เขียนขึ้นเพื่อแนะนำแนวคิดของ Paulo Freire นักการศึกษาชาวบราซิลผู้เชื่อว่าระบบการศึกษากระแสหลักคือเครื่องมือสืบทอด “วัฒนธรรมแห่งความเงียบ” ให้คนจนยอมรับชะตากรรมตัวเองโดยไม่ตั้งคำถาม

แก่นของบทความอยู่ที่การเปรียบเทียบ “การศึกษาระบบธนาคาร” ซึ่งถ่ายโอนความรู้จากครูสู่นักเรียนแบบฝากเงินในบัญชี กับ “การศึกษาแบบตั้งปัญหา” ที่ให้ผู้เรียนเผชิญหน้ากับสภาพการณ์จริงของชีวิตตัวเอง อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ถ่ายทอดแนวคิดนี้ผ่านภาษาที่ชวนขบคิด โดยเฉพาะแนวคิดเรื่อง Conscientization หรือกระบวนการสร้างสรรค์จิตสำนึกใหม่

*”การมีจิตสำนึกที่วิพากษ์เท่านั้น เป็นหัวใจของการสร้างสรรค์และการปลดปล่อยด้านวัฒนธรรม และการศึกษาจะต้องถูกพิจารณาในความหมายใหม่ว่า มิใช่เป็นแต่เพียงหนทางของการอ่านออกเขียนได้ในโลกหนังสือเท่านั้น แต่ต้องเป็นเครื่องมือในการอ่านโลกอ่านคนอ่านชีวิต”* (2532)

งานชิ้นนี้เขียนขึ้นในบริบทของสถาบันคาทอลิก แต่คำถามที่ฝังอยู่ข้างในนั้นข้ามพ้นบริบทศาสนาไปได้อย่างสิ้นเชิง — ว่าโรงเรียนเราสอนนักเรียนให้รู้จักอ่านโลก หรือสอนให้หัวอ่อนต่อสังคม

สำหรับนักการศึกษา นักพัฒนาชุมชน หรือใครก็ตามที่เคยรู้สึกว่าการศึกษาควรทำอะไรได้มากกว่าที่เป็นอยู่ บทความนี้คือจุดเริ่มต้นที่ดีในการทำความรู้จักกับความคิดที่ยังไม่ล้าสมัย