การหลงลืมทางสังคม: ประวัติศาสตร์ของการวิพากษ์ทฤษฎีจิตวิทยาและจิตวิเคราะห์

สังคมที่ดูเหมือนก้าวหน้านั้น บางทีกำลังก้าวเดินไปข้างหน้าพร้อมกับลืมสิ่งที่สำคัญที่สุดไว้เบื้องหลัง คุณคิดว่าสิ่งนั้นคืออะไร

บทความนี้เป็นผลงานของอาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ตีพิมพ์ในวารสารธรรมศาสตร์ 12:4 เมื่อ ธันวาคม พ.ศ. 2526 เป็นการสรุปและวิเคราะห์หนังสือ Social Amnesia: A Critique of Conformist Psychology from Adler to Laing ของรัสเซล จาโคบ้ี (Russell Jacoby) ซึ่งเป็นงานคลาสสิกในสายทฤษฎีวิพากษ์ งานชิ้นนี้จึงเป็นทั้งการแนะนำองค์ความรู้ใหม่สู่แวดวงวิชาการไทยและการต่อสนทนาวิพากษ์ที่อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ สนใจมาอย่างต่อเนื่อง

แกนความคิดหลักของงานชิ้นนี้คือแนวคิด “การหลงลืมทางสังคม” (Social Amnesia) ซึ่งตั้งคำถามว่าทำไมจิตวิทยาและจิตวิเคราะห์ยุคใหม่จึงพยายามทำให้ผู้คน “ลืม” รากฐานการวิพากษ์สังคมที่อยู่ในทฤษฎีดั้งเดิมของฟรอยด์ อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ นำเสนอความขัดแย้งระหว่างกลุ่มฟรอยด์ยุคใหม่ที่ปรับแนวคิดให้ “ยอมรับฟังกันได้” กับกลุ่มทฤษฎีวิพากษ์แห่งสำนักแฟรงค์เฟิร์ตที่เชื่อว่าการตัด “หัวใจและเส้นประสาทสำคัญ” ของทฤษฎีออกไปนั้น คือรูปแบบหนึ่งของการหลงลืมที่สังคมสร้างขึ้น

*”สังคมมีกลไกที่บีบบังคับให้คนเก็บความไม่พอใจและความทรงจำต่างๆในอดีตเอาไว้ในห้วงลึกจนลืมเลือนไป เพื่อช่วยให้สังคมในปัจจุบันดำเนินต่อไปได้”* (2526)

คำถามที่หนังสือเล่มนี้ทิ้งไว้และยังคงทันสมัยอยู่เสมอคือ ในโลกที่เต็มไปด้วยการบำบัดและการพัฒนาตนเอง เราแน่ใจได้อย่างไรว่าสิ่งที่ถูกเรียกว่า “การฟื้นฟู” นั้นไม่ได้เป็นเพียงการฟื้นฟูสมรรถภาพให้กลับไปรับใช้ระบบเดิมอีกครั้ง