ชาวนาเพียงแค่ “รับ” ประวัติศาสตร์ หรือพวกเขามีจิตสำนึก มีความทรงจำ และมีความสามารถในการตีความชะตากรรมของตนเองด้วย?
บทความนี้เป็นบทวิจารณ์หนังสือของอาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ตีพิมพ์ในวารสารสังคมศาสตร์ ปีที่ 8 เล่ม 1 (ม.ค.–ก.ย. 2529) หนังสือที่วิจารณ์คือ *History and Peasant Consciousness in South East Asia* แก้ไขโดย Andrew Turton และ Shigecharu Tanabe จัดพิมพ์โดย National Museum of Ethnology, Osaka, 1984 ซึ่งรวบรวมบทความจากการประชุม International Ethnological Symposium ครั้งที่ 6 ที่โอซากา
อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ชี้ให้เห็นว่าหนังสือเล่มนี้โดดเด่นตรงที่รวบรวมมุมมองหลากหลายจากนักวิชาการสาขาต่างๆ ทั้งรัฐศาสตร์ มานุษยวิทยา และนักมนุษยวิทยา โดยมีความแตกต่างในวิธีการศึกษาอย่างมาก แต่ก็มีจุดร่วมในการมองว่า *”ประวัติศาสตร์และจิตสำนึกชาวนา”* คือโจทย์กลางที่ต้องการการศึกษาอย่างจริงจัง บทความในเล่มครอบคลุมตั้งแต่การวิเคราะห์ระบบเศรษฐกิจการผลิตของชาวนาสุมาตราตะวันตก การกบฏของชาวนาในยุคเอโดะของญี่ปุ่น ไปจนถึงจิตสำนึกทางเวลาและอัตลักษณ์ทางประวัติศาสตร์ในหลายประเทศ
สิ่งที่อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ เน้นย้ำในบทวิจารณ์คือการที่งานชุดนี้เปิดพื้นที่ให้ “ประวัติศาสตร์จากเบื้องล่าง” มีความชอบธรรมทางวิชาการ พร้อมกับเรียกร้องให้นักวิชาการไทยหันมาสนใจประเด็นนี้มากขึ้น เพราะ *”ชาวนาไทยเป็นชนชั้นที่มีจำนวนมากที่สุด”* แต่งานวิจัยเกี่ยวกับพวกเขากลับยังมีน้อย
บทวิจารณ์ชิ้นนี้จึงไม่ใช่เพียงการแนะนำหนังสือ แต่เป็นคำเชิญชวนสู่ทิศทางการวิจัยที่อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ เชื่อว่าวิชาการไทยยังต้องเดินหน้าต่อไปอีกมาก หากต้องการเข้าใจสังคมไทยอย่างแท้จริง
