ถ้าเคยรู้สึกว่ามองเห็นปัญหา แต่ไม่รู้จะอธิบายมันอย่างไร — นั่นอาจเป็นสัญญาณว่าเครื่องมือการวิเคราะห์ยังขาดอยู่
เอกสารชิ้นนี้เกิดขึ้นในปี พ.ศ. 2532 ในโครงการสืบทอดและพัฒนาบุคลากรระดับบริหาร จัดโดยสำนักเลขาธิการสภาคาทอลิกแห่งประเทศไทยเพื่อการพัฒนา (สคทพ.) ณ กาญจนบุรี ดร.กาญจนา แก้วเทพ ในขณะนั้นบรรยายให้กับผู้ปฏิบัติงานพัฒนาชุมชน เพื่อให้พวกเขามีกรอบคิดที่ชัดขึ้นในการ “มองและเข้าใจสังคม”
งานนี้โดดเด่นตรงที่ไม่ได้เริ่มจากทฤษฎีสูงๆ แต่เริ่มจากคำถามง่ายๆ: การวิเคราะห์-สังเคราะห์คืออะไร และทำไมมนุษย์ถึงต้องการมัน อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ค่อยๆ สร้างบันไดแห่งการคิดตั้งแต่ขั้นรู้จัก เข้าใจ นำไปใช้ วิเคราะห์ สังเคราะห์ และประเมิน โดยใช้ตัวอย่างที่จับต้องได้ตลอด ไม่ว่าจะเป็นชายในห้องที่ต้องการกล้วยบนเพดาน หรือบทกวีของ Dom Helder Camara ที่ถามว่าทำไมคนจนถึงไม่มีอาหาร
สิ่งที่น่าสนใจที่สุดในงานชิ้นนี้คือส่วนว่าด้วย “การวิเคราะห์เพื่อปลุกจิตสำนึก” ซึ่งได้รับอิทธิพลจากแนวคิดของเปาโล แฟร์ ที่มองว่ากระบวนการคิดวิเคราะห์เองนั้นสามารถเป็นเครื่องมือทำให้คนตั้งคำถามใหม่ๆ ได้ — เปลี่ยนจาก “จิตสำนึกแบบเออ” มาเป็น “จิตสำนึกแบบเอ๊ะ”
สำหรับผู้ที่ทำงานพัฒนาชุมชนหรืองานภาคสังคม เอกสารนี้แม้จะผ่านมากว่า 30 ปีแล้ว แต่ยังน่าสงสัยว่าคำถามในนั้น — เราตั้งคำถามแบบไหนอยู่กับปัญหาที่เห็น?
