สิ่งที่ชุมชนมีอยู่แล้วมักถูกมองข้ามไปในกระบวนการพัฒนา เพราะนักวิจัยและนักพัฒนามักเริ่มต้นจากการนับ “ปัญหา” มากกว่า “ทุน” ที่มีอยู่ บทความของอาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ซึ่งอ้างอิงจากงานร่วมกับโครงการสื่อพื้นบ้านสื่อสารสุข (สพส.) ปี 2549 เสนอเครื่องมือที่เรียกว่า “การวิเคราะห์คุณลักษณะ” ซึ่งเป็นกระบวนการมองชุมชนผ่านแว่นของความเข้มแข็งแทนที่จะเป็นความบกพร่อง
การวิเคราะห์คุณลักษณะในบทความนี้แบ่งออกเป็นสามฉากหลัก ฉากแรกคือการสำรวจบทบาทหน้าที่ของสิ่งที่ศึกษา (เช่น สื่อพื้นบ้าน) ในชุมชนว่าเชื่อมต่อกับชีวิตจริงของคนอย่างไร ฉากที่สองคือการตรวจสอบสถานภาพของสิ่งนั้น ว่ายังมีชีวิตอยู่ในรูปแบบไหน หรือกำลังอยู่ในช่วงเปลี่ยนผ่าน ฉากที่สามคือการสำรวจกรุสมบัติของ “สื่อพื้นบ้าน” ที่มีอยู่ในมหาสมุทรของชุมชน เพื่อดูว่าอะไรพร้อมถูกนำมาใช้งานได้ทันที
สิ่งที่ทำให้บทความนี้น่าสนใจในเชิงวิธีวิทยาคือการใช้ภาพ “เหรียญสองด้าน” เป็นกรอบคิด ชุมชนทุกแห่งมีทั้งความยากจนและเครือญาติ ทั้งอบายมุขและศาสนา ทั้งปัญหาและทรัพยากร การวิเคราะห์คุณลักษณะจึงเป็นการฝึกให้มองเหรียญครบทั้งสองด้านพร้อมกัน ไม่ใช่เลือกมองเพียงด้านเดียวตามที่คุ้นชิน
อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ เสนอเครื่องมือนี้ไม่ใช่แค่สำหรับนักวิจัย แต่สำหรับนักพัฒนา นักสื่อสาร และชาวบ้านที่อยากเข้าใจชุมชนของตัวเองลึกขึ้น
หากคุณเคยรู้สึกว่าชุมชนที่คุณทำงานด้วยถูกนิยามด้วย “ปัญหา” มาตลอด บทความนี้จะมอบภาษาและกรอบใหม่ให้คุณเริ่มมองในแบบที่ต่างออกไป
