คนไทยยิ้มบ่อยแค่ไหน? และการยิ้มทั้ง 8 ครั้งนั้น หมายถึงสิ่งเดียวกันทั้งหมดหรือเปล่า?
บทความนี้เขียนขึ้นในปี พ.ศ. 2535 สำหรับสภาคาทอลิกแห่งประเทศไทยเพื่อการพัฒนา และตีพิมพ์ในหนังสือ “การวิจัยเชิงคุณภาพ: อีกก้าวหนึ่งของการวิจัยทางบรรณารักษ์ศาสตร์และสารสนเทศศาสตร์” ของสมาคมห้องสมุดแห่งประเทศไทย ดร.กาญจนา แก้วเทพ เขียนเพื่อแนะนำการวิจัยเชิงคุณภาพให้กับผู้ที่คุ้นเคยกับการวิจัยเชิงปริมาณมาก่อน โดยเลือกใช้กลยุทธ์การเปรียบเทียบ — ไม่ให้เห็นว่าอะไรดีกว่า แต่ให้เห็นว่าอะไรต่างกันและเหมาะกับโจทย์ใด
สิ่งที่ทำให้งานชิ้นนี้อ่านสนุกคือตัวอย่าง “นักวิจัยฝรั่งนับการยิ้มของคนไทย” ซึ่งอาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ใช้แสดงให้เห็นว่าการวัดแต่ปริมาณความถี่นั้นบอกอะไรไม่ได้เลย หากไม่เข้าใจ “ความหมาย” ที่อยู่เบื้องหลัง การยิ้ม 8 ครั้งในกรณีนั้นมีความหมายถึง 8 แบบ ตั้งแต่มีความสุข ไปจนถึงยิ้มเพราะแค้น ยิ้มประจบ และยิ้มเพราะเบื่อหน่าย
*”ในบรรดาเครื่องมือการวิจัยทั้งหลาย ดูเหมือนว่า ‘ตัวนักวิจัย’ เองนั่นแหละจะเป็นเครื่องมือชิ้นที่สำคัญที่สุดสำหรับการวิจัยเชิงคุณภาพ”* (พ.ศ. 2535)
บทความครอบคลุมตั้งแต่รากฐานทางปรัชญาของการวิจัยแต่ละแบบ เอกลักษณ์ของข้อมูลเชิงคุณภาพ เหตุผลที่การวิจัยเชิงคุณภาพเหมาะกับการศึกษามนุษย์ ไปจนถึงข้อจำกัดที่ผู้วิจัยพึงตระหนัก เขียนด้วยความซื่อสัตย์ต่อทั้งสองฝั่ง
สำหรับผู้ที่กำลังจะเลือกวิธีวิจัย คำถามที่งานนี้ทิ้งไว้ง่ายมาก: โจทย์ที่เราสนใจนั้น ต้องการ “นับ” หรือต้องการ “เข้าใจ”?
