ก่อนที่จะมีแผนพัฒนาเศรษฐกิจแห่งชาติ วัดคือศูนย์กลางของชุมชน แล้วหลังจากนั้นล่ะ?
อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ เขียนหน่วยที่ 13 ชื่อ “การสื่อสารกับการพัฒนาศาสนาและวัฒนธรรม” ให้แก่เอกสารการสอนชุดวิชาการสื่อสารกับการพัฒนา ของมหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช ตีพิมพ์ปี พ.ศ. 2553 งานชิ้นนี้เป็นหนึ่งในบทที่ไม่ค่อยมีในตำราด้านนิเทศศาสตร์ทั่วไป เพราะกล้าตั้งคำถามว่าการพัฒนาสมัยใหม่ได้ทำอะไรกับศาสนาและวัฒนธรรมไทยบ้าง
เนื้อหาเริ่มจากการชวนมองว่าในอดีตพุทธศาสนาเป็นแกนกลางของสังคมไทย แต่เมื่อแผนพัฒนาเศรษฐกิจเข้ามา บทบาทของศาสนาก็ลดลง จนกระทั่งเกิดกระแสหวนกลับ อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ นำเสนอความสัมพันธ์ระหว่างการสื่อสารกับศาสนาในหลายแง่มุม ทั้งมุมที่การสื่อสารเป็นเครื่องมือของศาสนา และมุมที่ศาสนาเองก็คือระบบการสื่อสารแบบหนึ่ง
สำหรับมิติวัฒนธรรม งานชิ้นนี้ย้อนรอยการเปลี่ยนแปลงวัฒนธรรมไทยตั้งแต่ยุคจอมพล ป.พิบูลสงคราม ที่นำวัฒนธรรมวิทยาศาสตร์ตะวันตกเข้ามาแทนที่วัฒนธรรมแบบพุทธเกษตร โดยชี้ให้เห็นบทบาทของสื่อมวลชนในกระบวนการเปลี่ยนแปลงนั้น
งานชิ้นนี้สำคัญเพราะเป็นหนึ่งในไม่กี่ชิ้นที่เชื่อมโยงการสื่อสารเพื่อการพัฒนาเข้ากับมิติทางจิตวิญญาณและวัฒนธรรม ซึ่งมักถูกมองข้ามในงานวิชาการกระแสหลักที่เน้นเรื่องเศรษฐกิจและเทคโนโลยี
สำหรับผู้ที่อยากเข้าใจว่าทำไมชุมชนบางแห่งต้านทานการเปลี่ยนแปลงได้ดีกว่าแห่งอื่น หรืออยากรู้ว่าศาสนาและวัฒนธรรมท้องถิ่นมีบทบาทอย่างไรในยุคที่สื่อดิจิทัลครองโลก — หน่วยนี้เปิดประเด็นไว้ให้ขบคิดต่อได้อีกยาว
