ทฤษฎีอันหลากหลายในสื่อใหม่ศึกษา

เมื่อสื่อใหม่มาถึง ทฤษฎีเก่าจะพอสู้ไหว? — นั่นคือคำถามหัวใจที่อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ตั้งไว้ในบทความวิชาการชิ้นนี้ ตีพิมพ์ในวารสารมูลนิธิอิศรา กันยายน 2555

บทความนี้สรุปย่อมาจากงานขนาดยาวที่ตีพิมพ์ในหนังสือ “คู่มือสื่อใหม่ศึกษา” (2555) โดยมีจุดมุ่งหมายที่ต่างออกไปจากการแนะนำตัวสื่อใหม่ทั่วไป อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ประมวล “แนวทางการศึกษา” (Approach) ของสื่อใหม่ในวงวิชาการไทยจากหลากหลายแง่มุม โดยเฉพาะการปะทะประสานระหว่างสื่อใหม่อย่างอินเทอร์เน็ตและคอมพิวเตอร์ กับทฤษฎีสื่อสารมวลชนรุ่นพี่ที่เกิดขึ้นก่อน

งานชิ้นนี้ฉายภาพให้เห็นสองยุคสมัยสื่ออิเล็กทรอนิกส์ตามกรอบของ Mark Poster ได้แก่ First Media Age ที่รวมศูนย์และสื่อสารทางเดียว กับ Second Media Age ที่กระจายศูนย์ ปฏิสัมพันธ์ได้ และรักษาอัตลักษณ์ปัจเจกบุคคล จากนั้นตรวจสอบว่าทฤษฎีสื่อมวลชนเดิม เช่น Uses and Gratifications, Cultivation Theory หรือแนวคิดเรื่อง Cyberactivism ยังใช้อธิบายสื่อใหม่ได้อยู่หรือต้องพัฒนาใหม่ อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ยังนำเสนอคุณลักษณะ 16 ประการของสื่อใหม่ตาม Logan (2010) ที่สืบสานแนวคิด McLuhan ครอบคลุมตั้งแต่ Interactivity, Convergence, Remix culture จนถึง User-generated content

*”สิ่งที่เรียกว่า ‘สื่อใหม่’ นั้น ก็คงมีคุณลักษณะเหมือนกับ ‘สื่อที่เคยใหม่’ เช่น วิทยุหรือโทรทัศน์ที่มักจะยืนอยู่บนหลังไหล่ของ ‘สื่อเก่าที่มีอยู่'” — Hilliard & Keith (2001)*

ก่อนจะพิพากษาว่าสื่อใหม่ “เปลี่ยนโลก” หรือไม่ ลองถามก่อนว่า เราเข้าใจมันด้วยเลนส์อะไร บทความนี้คือเครื่องมือสำหรับนักศึกษา นักวิจัย และทุกคนที่อยากมองสื่อใหม่อย่างมีระยะห่างทางทฤษฎี — แทนที่จะหลงใหลหรือกลัวมันไปเปล่าๆ