ก่อนที่จะมีวิทยุ โทรทัศน์ หรืออินเทอร์เน็ต ชุมชนพึ่งพาใครในการส่งสาร สร้างความเข้าใจ และจัดการความขัดแย้ง?
อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ เขียนงานสังเคราะห์ชิ้นนี้เพื่อรวบรวมและตีความผลการวิจัยเกี่ยวกับ “สื่อบุคคล” และ “เครือข่ายการสื่อสาร” จากงานวิจัย 5 กรณีศึกษาในชุดโครงการ “การสื่อสารเพื่อชุมชน” (สกว.) ระหว่างปี พ.ศ. 2544–2547 และตีพิมพ์ในหนังสือ *ใต้ฟากฟ้าแห่งการศึกษาสื่อบุคคลและเครือข่ายการสื่อสาร: ภาพรวมจากงานวิจัย* (สกว., 2549)
สื่อบุคคล — ไม่ว่าจะเป็นผู้นำชุมชน ปราชญ์ชาวบ้าน พระภิกษุ ศิลปินพื้นบ้าน หรือครูในหมู่บ้าน — ได้รับการพิสูจน์จากงานวิจัยว่าเป็นสื่อที่ประสิทธิผลสูง น่าเชื่อถือ ใช้ง่าย ค่าใช้จ่ายน้อย และไม่มีช่องว่างทางวัฒนธรรมกับชาวบ้าน แต่ในแวดวงวิชาการกลับมีงานศึกษาเรื่องนี้น้อยมากทั้งด้านปริมาณและคุณภาพ งานสังเคราะห์ชิ้นนี้จึงเป็นความพยายามเติมช่องว่างนั้น
เนื้อหาแบ่งออกเป็นสองส่วนหลัก ส่วนแรกว่าด้วยสื่อบุคคล ครอบคลุมตั้งแต่การจำแนกประเภท คุณลักษณะ ความสามารถด้านการสื่อสาร บทบาทหน้าที่ และผลที่เกิดขึ้นจากการทำงาน ส่วนที่สองว่าด้วยเครือข่ายการสื่อสาร โดยเฉพาะกรณีศึกษาเครือข่ายทุ่งขวางและเครือข่ายตาสับปะรด ซึ่งแสดงให้เห็นพัฒนาการของเครือข่ายชุมชนในฐานะระบบสื่อสารที่มีชีวิต
*”สื่อบุคคลเป็นสื่อที่มีมาก่อนสื่อประเภทอื่น ๆ… มีลักษณะเหมือนสื่อดั้งเดิม มีความคุ้นเคยกับชุมชน มีความใกล้ชิดสนิทสนม เป็นที่ไว้เนื้อเชื่อใจ (trustworthiness) ไม่มีช่องห่างทางวัฒนธรรมกับประชาชนทั่วไป”* — อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ, 2548
ลองนึกถึงคนในชุมชนของคุณที่ทุกคนเชื่อถือและฟัง — เขาหรือเธอคนนั้นคือสื่อที่ทรงพลังที่สุด และงานเล่มนี้อธิบายว่าเหตุใดจึงเป็นเช่นนั้น
