ถ้าเราคิดใหม่แล้ว พูดได้แล้ว — แล้วเมื่อไหรจะทำแบบใหม่?
หนังสือ “ก้าวต่อไปของการสื่อสารเพื่อการพัฒนาชุมชน” โดยอาจารย์กาญจนา แก้วเทพ จัดพิมพ์โดยสำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) พ.ศ. 2548 เป็นการสรุปและส่องทางจากประสบการณ์ในฐานะทีมประสานงานโครงการวิจัยชุด “การสื่อสารเพื่อชุมชน” ระยะที่สอง (พ.ศ. 2544-2547) ซึ่งประกอบด้วยงานวิจัยย่อย 30 โครงการ สนับสนุนโดย สกว.
งานชิ้นนี้เปิดด้วยท่าทีสำคัญ คือไม่ยกย่องปัจจุบันและเหยียดหยามอดีต แต่มองการเดินทางทางวิชาการอย่างตรงไปตรงมา โครงการวิจัย 30 ชิ้นแบ่งออกเป็น 3 กลุ่มใหญ่ คือ กลุ่มสื่อและชุมชน (ครอบคลุมสื่อดั้งเดิมอย่างโนรา หมอลา ผีปู่ย่า กองบุญข้าว รวมถึงสื่อบุคคลและเครือข่าย) กลุ่มการสื่อสารแบบมีส่วนร่วม (วิทยุชุมชน หอกระจายข่าว อินเทอร์เน็ตตำบล ละครชุมชน) และกลุ่มการสื่อสารเพื่อการจัดการชุมชนในด้านสิ่งแวดล้อม เกษตร และทรัพยากร จุดร่วมของทุกโครงการคือกระบวนทัศน์การสื่อสารแบบมีส่วนร่วม (Participatory Communication)
อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ชี้ให้เห็นว่าคำว่า “สื่อ” ในโครงการเหล่านี้กว้างขวางกว่าสื่อมวลชน ครอบคลุมสื่อบุคคล สื่อพื้นบ้าน ประเพณีพิธีกรรม แม้กระทั่งเครือข่ายสังคม งานวิจัยยังแสดงให้เห็นว่าสื่อดั้งเดิมอย่างโนราและหมอลาไม่ได้สูญหาย แต่อาจ “กลายพันธุ์” ดำรงอยู่โดยไม่ได้ทำหน้าที่เพื่อชุมชนอีกต่อไป
ถ้าคุณเชื่อว่าการพัฒนาชุมชนไม่ใช่แค่การนำสื่อมวลชนไปรณรงค์ หนังสือเล่มนี้คือกระจกที่สะท้อนให้เห็นว่าการสื่อสารที่มีชีวิตชีวาเกิดขึ้นได้อย่างไร เมื่อชุมชนเป็นทั้งผู้ส่งสาร ผู้รับสาร และเจ้าของสื่อในเวลาเดียวกัน
