จากทศวรรษแห่งการ “คิดว่าพัฒนา” มาสู่ยุคที่ชุมชนพัฒนาตัวเอง — อะไรเปลี่ยนในวิธีคิด อะไรเปลี่ยนในวิธีสื่อสาร และอะไรที่เราคิดว่าเปลี่ยนแต่จริง ๆ แล้วยังไม่เปลี่ยน?
อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ เขียนงานชิ้นนี้ในเดือนมีนาคม พ.ศ. 2548 ในฐานะผู้ประสานงานชุดโครงการวิจัย “การสื่อสารเพื่อชุมชน” (สกว.) ระยะที่สอง ซึ่งมีงานวิจัยย่อย 30 โครงการ ครอบคลุมพ.ศ. 2544–2547 งานชิ้นนี้ตีพิมพ์ในหนังสือ *ก้าวต่อไปของการสื่อสารเพื่อการพัฒนาชุมชน* (สกว., 2548)
เนื้อหาสำรวจอดีต ปัจจุบัน และอนาคตของการสื่อสารเพื่อการพัฒนาโดยไม่ตัดสินหรือเหยียดหยามอดีต แต่ก็ไม่ยึดติดกับมัน อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ อธิบายทั้งปรากฏการณ์ที่มองเห็นได้ในระดับ “หน้าจอ” และทฤษฎีเบื้องหลังที่เปรียบเสมือน “software” ก่อนจะยกตัวอย่างจากงานวิจัยทั้ง 30 โครงการ ซึ่งครอบคลุมทั้งสื่อบุคคล สื่อดั้งเดิม วิทยุชุมชน หอกระจายข่าว และการสื่อสารแบบมีส่วนร่วมในมิติต่าง ๆ
*”เมื่อสายน้ำไหลไป กระแสความคิดก็ต้องปรับเปลี่ยนไปให้เข้ากับสภาพความเป็นจริงไปด้วย ความคิดที่มีคุณูปการในยุคสมัยหนึ่ง ๆ เมื่อกาลเวลาเปลี่ยนแปลงไป ความคิดเดิมนั้นก็ต้องพัฒนาตัวเองหรืออาจจะต้องหลีกทางให้แก่แนวความคิดใหม่ ๆ”* — อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ, 2548
งานชิ้นนี้เป็นทั้งบันทึกความสำเร็จของโครงการวิจัยขนาดใหญ่และคำเชิญชวนให้ก้าวต่อไป — สำหรับทุกคนที่เชื่อว่าการเปลี่ยนแปลงที่แท้จริงเริ่มต้นจากการ “คิดใหม่” ก่อนเสมอ
