เมื่อ “ของเก่า” สามองค์ที่หยั่งรากลึกในจิตใจคนไทยมานับพันปี มาเผชิญหน้ากับ “ของใหม่” ที่ชื่อสื่อมวลชน ใครกันแน่ที่เปลี่ยนแปลงใคร?
อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ตีพิมพ์บทความนี้ในหนังสือ โลกของสื่อ ลำดับที่ 3 คณะนิเทศศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ปี 2542 (และพิมพ์ครั้งที่ 2 ปี 2549) โดยมีเป้าหมายที่แหลมคมคือการสำรวจความสัมพันธ์ระหว่างระบบความเชื่อ 3 ระบบที่เป็นแกนกลางของสังคมไทย ได้แก่ ผี พุทธ พราหมณ์ กับสถาบันสื่อมวลชนสมัยใหม่ ผ่านสายตาของนักนิเทศศาสตร์
งานชิ้นนี้เริ่มต้นด้วยข้อสังเกตที่น่าแปลกใจว่า ในโลกวิชาการตะวันตก ตำราสื่อมวลชนแทบไม่เคยกล่าวถึงความสัมพันธ์ระหว่างสื่อกับศาสนา ทั้งที่สถาบันศาสนานั้นมีอิทธิพลมหาศาลต่อผู้คน อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ อธิบายปรากฏการณ์นี้ผ่านแนวคิดเรื่อง “กระบวนการทำให้เป็นโลกฆราวาส” (Secularization) ที่กล่าวว่าในสังคมสมัยใหม่ สถาบันศาสนาสูญเสียความเป็นแกนกลางของสังคมให้แก่สถาบันเศรษฐกิจ
จากนั้นงานขยับมาสู่บริบทสังคมไทยอย่างเต็มตัว เพื่อสำรวจว่าในดินแดนที่ระบบความเชื่อทั้งสาม ผี พุทธ พราหมณ์ ผสมผสานกันอยู่ในชีวิตประจำวันของผู้คนอย่างแนบแน่น สื่อมวลชนที่นำเข้ามาจากภายนอกได้เข้ามาเกี่ยวพันกับระบบความเชื่อเหล่านี้อย่างไร ทั้งในแง่ของเนื้อหาที่สื่อนำเสนอ วิธีที่สถาบันศาสนาใช้สื่อ และผลกระทบที่เกิดขึ้นทั้งสองทิศทาง
บทความนี้จึงเป็นตัวอย่างที่งดงามของการผสานวิชาการนิเทศศาสตร์กับการทำความเข้าใจสังคมวัฒนธรรมไทยอย่างลึกซึ้ง เหมาะสำหรับผู้ที่ต้องการมองสื่อมวลชนในบริบทที่กว้างกว่าเรื่องข่าวสารและความบันเทิง ไปสู่มิติทางจิตวิญญาณและความเชื่อที่หล่อหลอมตัวตนของสังคมไทย
