คุณเคยนั่งรอดาราคนโปรดที่สนามบินกลางดึก หรือโหวตให้ศิลปินที่รักจนเงินหมดกระเป๋า แล้วรู้สึกว่าตัวเองไม่ต่างจากคนอื่นๆ อีกหลายล้านคนในโลกที่ทำแบบเดียวกัน? ถ้าใช่ — นั่นคือจุดเริ่มต้นของบทความชิ้นนี้พอดี
อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ เขียนบทความ “แฟนศึกษา ฉันมาแล้วจ้ะ” ในฐานะส่วนหนึ่งของโครงการเมธีวิจัยอาวุโส “กระบวนทัศน์ใหม่ของสื่อสารไทยศึกษา” ซึ่งได้รับการสนับสนุนจากสำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) ช่วงปี 2552–2555 งานชิ้นนี้ตีพิมพ์ในหนังสือ “สื่อที่ใช่ ของใครที่ชอบ” และถือเป็นหนึ่งในงานบุกเบิกที่นำพาวิชา “Fan Studies” เข้ามาสู่แวดวงวิชาการไทยอย่างจริงจัง
บทความสำรวจความหมายของคำว่า “แฟน” ทั้งในมิติภาษา พฤติกรรม และสังคมวัฒนธรรม ก่อนจะนำเสนอพัฒนาการของแฟนศึกษาในฐานะสาขาวิชาที่แตกตัวออกจากการศึกษาผู้รับสาร ครอบคลุมทั้งสามกระบวนทัศน์หลักของการศึกษาผู้รับสาร ประเภทของแฟนทั้งในบริบทตะวันตกและไทย รวมถึงแนวทางการวิจัยที่หลากหลาย ไม่ว่าจะจำแนกตามประเภทสื่อ องค์ประกอบการสื่อสาร หรือมุมมองทางทฤษฎี
*”พวกเราทั้งมวลล้วนเป็นแฟนของอะไรอย่างใดอย่างหนึ่ง ไม่ว่าจะยอมรับหรือปฏิเสธ ไม่ว่าจะรู้ตัวหรือไม่รู้ตัวก็ตาม ดังนั้น การทำความเข้าใจกับปรากฏการณ์ของการเป็นแฟน ส่วนหนึ่งก็คือการทำความเข้าใจตัวเราเอง”*
ประเด็นที่น่าสนใจเป็นพิเศษคือคำถามที่ว่า “คนที่ไม่ใช่แฟนจะศึกษาวิจัยแทนได้หรือเปล่า?” — ซึ่งสะท้อนความตึงเครียดเชิงญาณวิทยาระหว่างมุมมองของคนใน (insider) กับคนนอก (outsider) ในงานวิจัยเชิงคุณภาพ บทความนี้เหมาะสำหรับผู้ที่ต้องการเข้าใจปรากฏการณ์วัฒนธรรมแฟนคลับในฐานะที่เป็นทั้งประสบการณ์ส่วนตัวและพื้นที่ทางสังคมที่คู่ควรแก่การศึกษา
