“มวลชน” — คำสามพยางค์ที่ถูกใช้เพื่อเหยียดหยาม ยกย่อง และวิเคราะห์มาตั้งแต่ศตวรรษที่ 19 แล้วในยุคปัจจุบันเราเข้าใจมันดีพอหรือยัง?
อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ เขียนบทความวิชาการชิ้นนี้ลงตีพิมพ์ใน *วารสารนิเทศศาสตร์* คณะนิเทศศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ปีที่ 7 ฉบับภาคการศึกษาปลาย 2529 เป็นการสำรวจความสัมพันธ์เชิงลึกระหว่างแนวคิดสาม ประการที่มีรากร่วมคือ คำว่า “มวลชน” ได้แก่ สังคมมวลชน (Mass Society) วัฒนธรรมมวลชน (Mass Culture) และการสื่อสารมวลชน (Mass Communication)
งานชิ้นนี้ย้อนรอยพัฒนาการของคำว่า “มวลชน” ตั้งแต่การปรากฏตัวในสังคมยุโรปศตวรรษที่ 19 ควบคู่กับการปฏิวัติอุตสาหกรรมและการล่มสลายของระบบชนชั้นเก่า โดยนำเสนอทัศนะของนักคิดสำคัญทั้งที่ชื่นชอบและวิพากษ์แนวคิดเหล่านี้ ตั้งแต่ Alexis de Tocqueville ไปถึง J.S. Mill อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ นำเสนอทั้งสองด้านด้วยความยุติธรรม เพื่อให้ผู้อ่านสามารถประมวลและตัดสินได้เอง
*”การสำรวจในที่นี้ยังมีขอบเขตอันจำกัดอยู่แต่เฉพาะนักคิดในโลกตะวันตกเท่านั้น ในกรณีของสังคมไทยยังจำเป็นต้องมีการศึกษาค้นคว้าจากข้อเท็จจริงเพื่อหาข้อสรุปแยกออกไปเป็นการเฉพาะ”* — อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ, 2529
ประโยคนั้นเขียนไว้เมื่อเกือบสี่ทศวรรษก่อน แต่ยังชวนให้คิดถึงวันนี้: สังคมมวลชนในบริบทไทยมีลักษณะอย่างไร และเราได้ตอบคำถามนั้นกันแล้วหรือยัง? บทความชิ้นนี้คือจุดตั้งต้นที่ดีสำหรับการสำรวจคำถามนั้น
