ถ้าเคยสงสัยว่าทำไมวิกฤติสิ่งแวดล้อมถึงเกี่ยวข้องกับผู้หญิงเป็นพิเศษ หรือทำไมโครงการอนุรักษ์ป่าที่ประสบความสำเร็จมักมีผู้หญิงเป็นแถวหน้า — คำถามนั้นคือจุดเริ่มต้นของงานชิ้นนี้
บทความของอาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ตีพิมพ์ในหนังสือ “วิถีใหม่แห่งการพัฒนา วิธีวิทยาศึกษาสังคมไทย” บรรณาธิการโดย ปรีชา เปี่ยมพงศ์สานต์ และคณะ โครงการตำราลำดับที่ 43 คณะเศรษฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย พ.ศ. 2543 รวมพิมพ์ด้วยในหนังสือ “ม่านแห่งอคติ” สำนักพิมพ์เจนเดอร์เพรส พ.ศ. 2536 งานชิ้นนี้เกิดขึ้นในยุคที่วาระสิ่งแวดล้อมเริ่มถูกพูดถึงในเวทีระดับโลก แต่มิติของผู้หญิงยังถูกมองข้ามในกระบวนการวางแผนพัฒนา
อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ไม่ได้มองผู้หญิงแค่ว่าเป็น “เหยื่อ” ของวิกฤติสิ่งแวดล้อม แต่ชี้ให้เห็นว่าผู้หญิงในภาคชนบทโลกที่สามนั้นคือ “ผู้จัดการตัวจริงของธรรมชาติ” เพราะเธอเป็นผู้ใช้ที่ดิน หาน้ำ หาเชื้อเพลิง เลี้ยงดูครอบครัวจากระบบนิเวศมาหลายร้อยปี และสั่งสมองค์ความรู้แบบองค์รวมที่สอดคล้องกับหลักนิเวศวิทยา ก่อนที่วิทยาศาสตร์แผนใหม่จะเข้ามาเบียดขับความรู้ดังกล่าวออกไป
งานชิ้นนี้ยังวิเคราะห์ให้เห็นว่าวิทยาศาสตร์แบบตะวันตกและการพัฒนาเศรษฐกิจอุตสาหกรรมนั้น นอกจากจะทำลายสิ่งแวดล้อมแล้ว ยังทำลายองค์ความรู้ของผู้หญิงและลดอำนาจในการเข้าถึงทรัพยากรธรรมชาติที่เธอเคยมีไปพร้อมกันด้วย ความสัมพันธ์ระหว่างการกดขี่สตรีกับการทำลายธรรมชาติจึงมีรากฐานร่วมกัน และต้องแก้ไขไปด้วยกัน
บทความปิดท้ายด้วยคำขวัญที่กินใจว่า *”หากที่ใดไม่มีผู้หญิงร่วมอยู่ด้วย ที่นั้นการถนอมรักษาธรรมชาติแวดล้อมก็ไม่มีทางเป็นจริงไปได้เลย”*
สำหรับผู้ที่ทำงานด้านสิ่งแวดล้อม ชุมชน หรือสตรีศึกษา งานชิ้นนี้ยังคงทันสมัยและท้าทายความเชื่อที่ว่าการพัฒนาใดก็ตามจะยั่งยืนได้โดยไม่มีผู้หญิงเป็นศูนย์กลาง
