มีความแตกต่างระหว่างการใช้เครื่องมือได้กับการใช้เครื่องมืออย่างมีปัญญา ความแตกต่างนั้นไม่ได้อยู่ที่ว่าทำถูกขั้นตอนหรือเปล่า แต่อยู่ที่รู้หรือไม่ว่าอะไรอยู่เบื้องหลังขั้นตอนนั้น
เอกสารชิ้นนี้คือบันทึกการบรรยายของอาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ในเวทีอบรมเครื่องมืองานวิจัยเพื่อท้องถิ่น ปี 2560 จัดขึ้นสำหรับทีมพี่เลี้ยงและนักวิจัยชุมชนที่ผ่านการฝึกทักษะ How to มาแล้ว วัตถุประสงค์ของครั้งนี้จึงไม่ใช่การสอนวิธีใช้ แต่คือการเติม “Plus” ซึ่งหมายถึงกรอบคิดและเหตุผลเบื้องหลังเครื่องมือแต่ละชนิด
*”พวกเรามีปัญญาใช้เครื่องมืออยู่แล้ว วันนี้กำลังจะยกระดับให้ใช้เครื่องมืออย่างมีปัญญา”* อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ เปิดการบรรยายด้วยประโยคที่แยกแยะได้ชัดว่าเป้าหมายของวันนี้คืออะไร
เนื้อหาสำรวจความสำคัญของเครื่องมือในงานวิจัยผ่านเลนส์ที่หลากหลาย ทั้งการเปรียบเทียบวิธีคิดแบบ CBR กับแบบวิชาการในเรื่อง “objectivity vs subjectivity” ความแตกต่างของ Time line แบบนักประวัติศาสตร์กับ Timeline แบบ CBR และการอธิบายว่าทำไมเครื่องมือ CBR จึงมุ่งสนใจสิ่งที่ “In the mind” ของชาวบ้านมากกว่าตัวเลขและข้อเท็จจริงที่วัดได้
อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ยังนำแนวคิด 4R ของนพ.สงวน นิตยารัมภพงศ์ มาอธิบายว่าการขับเคลื่อนเครื่องมือใหม่จะสำเร็จได้ต้องทำงานทั้ง 4 ล้อพร้อมกัน คือ การคิดใหม่ ทำใหม่ มีระบบใหม่ และมีเครื่องมือใหม่ ขาดล้อใดล้อหนึ่งก็ขับเคลื่อนได้ไม่เต็มกำลัง
สำหรับพี่เลี้ยง CBR ที่สอนเครื่องมือชาวบ้านมาสักพักแล้วเริ่มรู้สึกว่าชาวบ้านทำได้แต่ยังไม่เข้าใจว่าทำทำไม เอกสารนี้น่าจะช่วยให้เห็นว่า “Plus” คืออะไรและต้องเติมตอนไหน
