คุณเคยตั้งคำถามไหมว่า ระบบที่บอกว่าสนใจ “มนุษย์” นั้น แท้จริงแล้วมองมนุษย์ว่าเป็นอะไร
บทความชิ้นนี้เป็นผลงานของอาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ตีพิมพ์ในวารสารธรรมศาสตร์ ปีที่ 15:4 เมื่อ พ.ศ. 2532 โดยมีจุดมุ่งหมายสำรวจแนวคิด “มนุษย์นิยม” (Humanism) ที่ปรากฏอยู่ในงานเขียนของนักเศรษฐศาสตร์การเมืองสายมาร์กซิสต์ ตั้งแต่คาร์ล มาร์กซ์ไปจนถึงนักคิดร่วมสมัยอย่าง ฌอง-ปอล ซาร์ต, อีริค ฟรอมม์, เฮอร์เบิร์ต มาคูเซอ และกลุ่มนักคิดยุโรปตะวันออกอีกหลายท่าน อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ตั้งข้อสังเกตว่างานชิ้นนี้เป็น “เรื่องค่อนข้างใหม่และค่อนข้างยาก” เพราะนักเศรษฐศาสตร์การเมืองเองก็ไม่สู้จะยกประเด็นนี้ขึ้นมาพิจารณาอย่างจริงจัง
สิ่งที่ทำให้บทความนี้โดดเด่นคือการแยกแยะความแตกต่างระหว่างมนุษย์นิยมสามกลุ่มหลัก ได้แก่ Scientific Humanism, Creative Liberal Humanism และ Critical Humanism ในขณะเดียวกันก็วิจารณ์ภาพพจน์ที่ทำให้เศรษฐศาสตร์การเมืองดูเหมือน “ไม่สนใจมนุษย์” ว่าเป็นเพียงการโฆษณาชวนเชื่อของฝ่ายตรงข้าม ข้อเสนอสำคัญของอาจารย์กาญจนา แก้วเทพ คือในระบบทุนนิยมอุตสาหกรรม มนุษย์ได้เปลี่ยนสภาพจาก homo sapiens มาเป็น homo consumens ซึ่งมีชีวิตอยู่เพื่อบริโภคมากขึ้นและมากขึ้นเท่านั้น
*”มนุษย์จะต้องเป็นเป้าหมายสุดท้าย (ends) ของกิจกรรมทุกๆอย่าง โดยที่มนุษย์จะต้องไม่ตกเป็นหนทาง (means) เพื่อนำไปสู่สิ่งอื่นๆ”* (2532)
คำถามที่งานชิ้นนี้ทิ้งไว้ให้ผู้อ่านคือ เมื่อสังคมที่ประกาศว่า “เอาคนเป็นศูนย์กลาง” ยังคงผลิตความแปลกแยกและความทุกข์ยากให้แก่ผู้คน นั่นแสดงว่าอะไรบางอย่างในคำประกาศนั้นยังขาดหายไป
