เมื่อคนธรรมดาลุกขึ้นต่อต้านอำนาจ พวกเขาต้องการอะไรมากกว่าความกล้า?
เอกสารชิ้นนี้เป็นงานแปลและเรียบเรียงโดยอาจารย์กาญจนา แก้วเทพ จากแนวคิดของนักทฤษฎีตะวันตกที่ศึกษากระบวนการสร้างอุดมการณ์เพื่อต่อต้านระบบอำนาจ ตีพิมพ์ราว พ.ศ. 2524 เป็นงานที่มีลักษณะเฉพาะต่างจากบทความวิชาการทั่วไป เพราะเขียนในรูปแบบบันทึกการวิเคราะห์ที่มุ่งสู่ภาคปฏิบัติโดยตรง
อาจารย์กาญจนาเริ่มต้นด้วยการอธิบายว่าอุดมการณ์ทุกชุดมีลักษณะสองด้าน อ้างอิงแนวคิดของ Karl Mannheim ว่าสิ่งที่เคยเป็น “ยูโทเปีย” ในยุคหนึ่งอาจกลายเป็นเครื่องมือค้ำจุนอำนาจในอีกยุคหนึ่ง จากนั้นวางโครงสร้างการวิเคราะห์อุดมการณ์ต่อต้านอย่างเป็นระบบ ครอบคลุมทั้งการวิเคราะห์ฝ่าย “เรา” และฝ่าย “เขา” การสำรวจจุดอ่อนของมวลชน กลไกทางอารมณ์ที่ทำให้ขบวนการต่อสู้ดำเนินต่อได้ รวมถึงยุทธศาสตร์ทำให้ผู้มีอำนาจเสื่อมความน่าเชื่อถือ งานชิ้นนี้ยังสะท้อนบริบทประวัติศาสตร์การเมืองไทยช่วงหลัง 14 ตุลาอย่างชัดเจน ผ่านตัวอย่างการเปลี่ยนแปลงความหมายของคำว่า “ประชาชน” และการผลิตสัญลักษณ์ใหม่ในขบวนการนักศึกษา
*”ประชาชน (Mass) มิใช่ความว่างเปล่าที่เราสามารถจะใช้อุดมการณ์ใหม่ลงไปได้”* (2524)
ประโยคนี้ตัดทอนความไร้เดียงสาของนักปฏิวัติและนักพัฒนาชุมชนได้อย่างคมชัด มันบอกว่าการเปลี่ยนแปลงสังคมไม่ใช่การเขียนทับบนกระดาษเปล่า แต่คือการต่อสู้กับอุดมการณ์เก่าที่ฝังรากลึกในจิตใจผู้คนมาเนิ่นนาน คำถามที่ยังค้างคาในใจคือ ในยุคสมัยปัจจุบัน อุดมการณ์ใดกำลังทำหน้าที่นั้นอยู่?
