ลองมองรอบตัวในชีวิตประจำวัน คุณจุดธูปไหว้พระโดยไม่รู้ว่าทำไม นั่งดูโทรทัศน์โดยไม่รู้ว่าตัวเองดูอยู่ หรือส่งลูกหลานไปงานบุญประจำปีของหมู่บ้าน สิ่งเหล่านี้คือสื่อทั้งนั้น ไม่ใช่สื่อที่ออกอากาศผ่านจอ แต่เป็นสื่อที่ฝังอยู่ในพิธีกรรม วัตถุ และการปฏิบัติของชุมชนมาหลายร้อยปี คำถามคือเราเข้าใจสื่อเหล่านี้ลึกพอหรือยัง

ในหมวดสื่อพื้นบ้าน-สื่อพิธีกรรม ของคลังความรู้นิเทศศาสตร์อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ได้รวบรวมงานที่บุกเบิกการศึกษาสื่อพื้นบ้านและสื่อพิธีกรรมในกรอบของนิเทศศาสตร์ ซึ่งเป็นมุมมองที่แตกต่างจากวิธีมองของนักมานุษยวิทยาหรือคติชนวิทยาโดยสิ้นเชิง เป้าหมายไม่ใช่แค่อนุรักษ์สิ่งที่มีอยู่ แต่คือการทำความเข้าใจว่าสื่อเหล่านี้สื่อสารอะไร ผ่านใคร และเพื่ออะไร

งานในหมวดนี้เติบโตมาพร้อมกับโครงการสื่อพื้นบ้านสื่อสารสุข (สพส.) และโครงการเมธีวิจัยอาวุโส ซึ่งอาจารย์กาญจนาเดินเข้าสู่ชุมชนด้วยตัวเองเพื่อเรียนรู้ว่าสื่อที่ดำรงอยู่ในพิธีกรรมและวัตถุท้องถิ่นนั้นทำงานอย่างไร

ใบเบิกทางของการศึกษาสื่อวัตถุพื้นบ้าน เสนอกรอบคิด “วัตถุเดียว ดูได้ 3 สภาวะ” ได้แก่ สิ่งของ (artefact) สื่อ (media) และสัญญะ (sign) เพื่อเปิดทางให้นักนิเทศศาสตร์เข้าถึงวัตถุพื้นบ้าน ตั้งแต่ตัวหนังตะลุงจนถึงผ้าซิ่นตีนจก โดยไม่ต้องพึ่งกรอบของคติชนวิทยาเพียงอย่างเดียว ผู้อ่านจะได้เครื่องมือวิเคราะห์ที่ใช้กับสื่อวัตถุได้จริง

การสื่อสารในพิธีกรรม พิธีกรรมในการสื่อสาร เริ่มต้นจากความบังเอิญที่คำว่า “medium” ในภาษาอังกฤษหมายทั้ง “สื่อ” และ “ร่างทรง” แล้วพาผู้อ่านสำรวจทฤษฎีพิธีกรรมจาก Durkheim, Turner, Geertz จนถึงการดูฟุตบอล การสวดมนต์แบบนกแก้ว และการนั่งดูละครโทรทัศน์ ทั้งหมดคือพิธีกรรมในชีวิตสมัยใหม่ที่เราไม่เคยรู้ว่าตัวเองกำลังประกอบอยู่

เมื่อสื่อพิธีกรรมเป็นลำนำแห่งความสุข บันทึกบทเรียนจากโครงการที่ทำงานกับสื่อพิธีกรรม 26 โครงการทั่วประเทศ ตั้งแต่พิธีเหยาของชาวผู้ไท ไปจนถึงงานบุญจุลกฐิน งานชิ้นนี้ตั้งคำถามสำคัญว่าสื่อพิธีกรรมที่เหลือแต่รูปแบบแต่ปราศจากความหมายนั้น ยังคือสื่อพิธีกรรมอยู่หรือไม่ คำถามนี้ยังเร่งด่วนในยุคที่เทศกาลหลายอย่างกลายเป็นการท่องเที่ยวมากกว่าความหมาย

มอง “ของเล่น” ให้เป็น “สื่อ” ชวนให้ตั้งคำถามว่าถ้าโทรทัศน์คือสื่อที่ผู้ใหญ่กังวล แล้วของเล่นบนพื้นห้องของเด็กล่ะ คืออะไร อาจารย์กาญจนาเสนอว่าการมองของเล่นในฐานะสื่อไม่ใช่การลดทอนความสนุก แต่คือการยกระดับความเข้าใจของผู้ใหญ่ว่าสื่อทุกชิ้นในชีวิตเด็กมีอำนาจสร้างหรือทำลายได้

บทสังเคราะห์ภาพรวมองค์ความรู้เรื่อง ‘สื่อพื้นบ้านเพื่อการพัฒนา’ ตั้งคำถามที่ท้าทายว่า เมื่อสื่อพื้นบ้านถูกนำมาใช้เพื่อ “พัฒนา” มันยังคงเป็นของชุมชนอยู่หรือไม่ งานสังเคราะห์จากโครงการวิจัย 4 ปีนี้ไม่ได้แค่รวบรวมข้อมูล แต่ตั้งคำถามกลับต่อวิธีที่นักพัฒนาใช้สื่อชุมชนโดยไม่ฟังชุมชน

สื่อพื้นบ้านและสื่อพิธีกรรมไม่ใช่เรื่องของอดีต แต่เป็นระบบการสื่อสารที่ยังทำงานอยู่ในชุมชนทั่วประเทศ การเข้าใจระบบเหล่านี้คือการเข้าใจว่าชุมชนสร้างความหมาย รักษาอัตลักษณ์ และสื่อสารคุณค่าของตัวเองได้อย่างไรโดยไม่ต้องพึ่งสถานีโทรทัศน์

ถ้าคุณเคยนั่งในงานบุญแล้วรู้สึกว่ามีบางอย่างที่ “ยึดโยง” คนในงานเข้าหากัน คลังความรู้หมวดนี้จะช่วยให้คุณอ่านสิ่งที่ตาเห็นได้ชัดขึ้น