ลองนึกถึงครั้งสุดท้ายที่คุณนั่งดูโทรทัศน์โดยไม่รู้ว่าตัวเองดูอยู่ หรือจุดธูปไหว้พระโดยไม่แน่ใจว่าทำไม เราอาจใช้ชีวิตอยู่ในพิธีกรรมมากกว่าที่คิด
บทความชิ้นนี้เป็นผลงานของ อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ตีพิมพ์ใน พ.ศ. 2553 ในฐานะส่วนหนึ่งของหนังสือ “สื่อเก่า สื่อใหม่ ใจเชื่อมร้อย” จัดทำผ่านโครงการงานเมธีวิจัยอาวุโส สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) ร่วมกับคณะนิเทศศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย งานชิ้นนี้ตั้งคำถามตรงๆ ว่าเมื่อวิทยาศาสตร์เข้ามาแทนที่ศาสนา พิธีกรรมหายไปจากชีวิตมนุษย์จริงหรือ คำตอบที่ อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ เสนอคือ ไม่หายไปเลย มันเพียงเปลี่ยนหน้าตา
จุดเริ่มต้นดูเหมือนเรื่องบังเอิญ คำว่า “medium” ในภาษาอังกฤษหมายทั้ง “สื่อ” และ “ร่างทรง” เป็นคำเดียวกัน อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ชวนติดตามไปจากจุดนี้ผ่านทฤษฎีพิธีกรรมของ Durkheim, Turner, Geertz ไปจนถึงวันแดงเดือดฟุตบอล การสวดมนต์แบบนกแก้วนกขุนทอง และการนั่งดูละครโทรทัศน์ที่มีพฤติกรรมไม่ต่างจากการทำสมาธิ สิ่งเหล่านี้ล้วนมีดีเอ็นเอของพิธีกรรมแฝงอยู่
*”พวกเราหวังว่า ผู้ที่อ่านหนังสือเล่มนี้ คงจะได้เกิด ‘ตาทิพย์’ ที่สามารถจะมองเห็น ‘สิ่งที่แม้จะไม่ปรากฏแก่สายตา’ หากทว่า ‘สามารถจะหยั่งเห็นได้ด้วยปัญญา’ นั่นก็คือ รอยเชื่อมต่อระหว่างการสื่อสารแบบเดิมและแบบใหม่”* (พ.ศ. 2554)
บทความนี้เดินทางผ่านทั้งพิธีกรรมแห่งภาวะผ่าน สัญลักษณ์ที่ซ้อนหลายชั้น ไปจนถึงลัทธิแฟนคลับยุคใหม่ นำเสนอแผนที่แห่งความสัมพันธ์ระหว่างพิธีกรรมกับการสื่อสารไว้ถึง 7 จุดนัดพบ หากเคยสงสัยว่าทำไมการดูโทรทัศน์จึงรู้สึกเหมือนเข้าวัด หรือทำไมฟุตบอลจึงรู้สึกเหมือนศาสนา งานชิ้นนี้อาจทำให้ได้ “รู้จัก” สิ่งที่ก่อนหน้านี้แค่ “คุ้นเคย”
