ก่อนจะลงมือทำงานกับวัฒนธรรมชุมชน ต้องตอบคำถามนี้ก่อน คุณกำลัง “อนุรักษ์” หรือ “จัดการ” และความต่างของคำสองคำนั้นหมายความว่าอะไร
เอกสารชิ้นนี้ของ อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ เกิดขึ้นจากการประชุมเชิงปฏิบัติการเรื่องยุทธศาสตร์การปฏิบัติงานวัฒนธรรมร่วมกับชุมชน จัดโดยสถาบันวิจัยภาษาและวัฒนธรรมเพื่อพัฒนาชนบท มหาวิทยาลัยมหิดล ในช่วงปลาย พ.ศ. 2547 ตีพิมพ์ใน พ.ศ. 2549 เขียนขึ้นสำหรับนักวิชาการวัฒนธรรมระดับท้องถิ่น ที่จะเข้าไปทำงาน “ร่วมกับชุมชน” ไม่ใช่ “แทนชุมชน”
งานชิ้นนี้เสนอกรอบคิดพื้นฐาน 8 ชุดสำหรับการจัดการวัฒนธรรมพื้นบ้าน เริ่มจากการเปิดประตูนิยาม “วัฒนธรรม” ในฐานะ “กระบวนการผลิต” แทนที่จะมองแค่ “ผลผลิต” จากนั้นเสนอเครื่องมือ “การวิเคราะห์คุณลักษณะ” ที่ช่วยให้มองเห็นธรรมชาติของสื่อพื้นบ้านที่ตัวเองจะทำงานด้วย และแผนภาพ “ตาข่ายแห่งการปฏิบัติการ” ที่แสดงให้เห็นว่าวัฒนธรรมหนึ่งชิ้นต้องการองค์ประกอบย่อยอะไรบ้างจึงจะ “เปิดโรงงาน” ผลิตต่อได้
หัวใจของเอกสารอยู่ที่โมเดล 3 ชั้น เปลือก-กระพี้-แก่น สำหรับการปรับประยุกต์วัฒนธรรมโดยไม่ทำลายรากเหง้า และหลักการ “สิทธิของเจ้าของวัฒนธรรม” ที่ยืนยันว่า ไม่ว่าจะปรับอะไรก็ต้องให้เจ้าของวัฒนธรรมเป็นผู้ตัดสินใจเอง
*”การส่งเสริมเผยแพร่เช่นนี้ น่าจะส่งผลให้วัฒนธรรมท้องถิ่นหลอมละลายกลายเป็นอันหนึ่งอันเดียวกับวิถีชีวิตของผู้คน (lived experience) อันเป็นคำนิยามที่เร้าใจที่สุดของคำว่า ‘วัฒนธรรม'”* (พ.ศ. 2549)
ผู้ที่ทำงานด้านวัฒนธรรมชุมชน จะพบว่าเอกสารชิ้นนี้ไม่ได้ตอบแค่ว่า “จะทำอะไร” แต่ยังตอบว่า “ทำไมถึงต้องทำแบบนี้” ซึ่งเป็นฐานรากที่ขาดไม่ได้
