ถ้าเคยสงสัยว่าทำไมโลกสมัยใหม่ถึงผลิตทั้งเทคโนโลยีที่น่าทึ่งและระบบฟาสซิสม์ที่โหดร้ายออกมาในยุคเดียวกัน — คำถามนั้นคือจุดเริ่มต้นของสำนักแฟรงเฟิร์ต
พ.ศ. 2526 อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ อาจารย์คณะสังคมศาสตร์มหาวิทยาลัยมหิดล เขียนบทความนี้จากกรุงปารีส เพื่อแนะนำกลุ่มนักคิดมาร์กซิสต์ที่ทรงอิทธิพลที่สุดกลุ่มหนึ่งในศตวรรษที่ 20 ให้แก่วงวิชาการไทย งานชิ้นนี้ตีพิมพ์ในวารสารธรรมศาสตร์ ปีที่ 12 เล่มที่ 2 ในช่วงที่นักสังคมศาสตร์ไทยยังคุ้นเคยกับมาร์กซ์กระแสหลักมากกว่ากระแสวิพากษ์ การนำเสนองานของสำนักแฟรงเฟิร์ตในเวลานั้นจึงเป็นเหมือนการเปิดหน้าต่างบานใหม่
*”การต่อสู้ของพวกเขาดำเนินไปอย่างปราศจากแสงสว่างแห่งชัยชนะ ภารกิจทางประวัติศาสตร์ของพวกเขาคือ การสืบทอดประเพณีของนักคิดเยอรมันที่ถือคติว่าการวิพากษ์ระบบ คือ ลมหายใจของปัญญาชน”* (2526)
อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ พาผู้อ่านไล่เรียงตั้งแต่การก่อตั้งสถาบันวิจัยสังคมในปี 2466 ผ่านบุคคลสำคัญอย่าง Horkheimer, Adorno, Fromm, Marcuse และ Habermas ชี้ให้เห็นว่าสิ่งที่ทำให้สำนักนี้แตกต่างคือ “ทฤษฎีวิพากษ์” (Critical Theory) — วิธีมองสังคมที่ไม่พอใจแค่อธิบายโลก แต่ต้องการเข้าใจว่าโลกที่เป็นอยู่นี้มันผิดตรงไหน และจะเปลี่ยนแปลงได้อย่างไร บทความนี้ยังเจาะลึกการวิเคราะห์ระบบทุนนิยม ฟาสซิสม์ วิภาษวิธีเชิงลบ และวัฒนธรรมมวลชน ซึ่งล้วนเป็นโจทย์ที่ยังไม่หมดอายุในโลกปัจจุบัน
สำหรับผู้ที่อยากเข้าใจว่าทำไมนักคิดจำนวนมากจึงรู้สึกว่ามาร์กซ์ดั้งเดิมไม่เพียงพออีกต่อไป บทความของอาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ชิ้นนี้คือแผนที่ที่เขียนได้กระชับและลึกในเวลาเดียวกัน
