เมื่อนักวิจัยชุมชนสามารถจัดกลุ่มข้อมูลได้แล้ว และวาด mind map ออกมาได้คร่าวๆ คำถามถัดมาคือ แล้วจะรู้ได้อย่างไรว่า “อะไรเป็นสาเหตุ อะไรเป็นผลลัพธ์” หรือ “กระบวนการที่ชุมชนใช้อยู่มีขั้นตอนอย่างไรบ้าง” เครื่องมือที่จะตอบคำถามเหล่านั้นอยู่ในเล่มนี้
หนังสือเล่ม 3 เป็นบทสรุปของชุดไตรภาคที่อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ เขียนขึ้นจากงานวิจัย ASCBR ซึ่งดำเนินการร่วมกับศูนย์ประสานงานวิจัยเพื่อท้องถิ่น จังหวัดสมุทรสงคราม พิมพ์ครั้งแรกเมื่อพฤศจิกายน 2562 เนื้อหาในเล่มนี้นำเสนอเครื่องมือ A/S ระดับ “ชั้นสูง” 6 ชิ้น ได้แก่ การวิเคราะห์น้ำหนัก (ใยแมงมุม) การวิเคราะห์เปรียบเทียบ การวิเคราะห์สาเหตุ-ผลลัพธ์ การวิเคราะห์กระบวนการ การวิเคราะห์บทบาทหน้าที่ และการวัดความเปลี่ยนแปลง
ความโดดเด่นของเล่ม 3 อยู่ที่เครื่องมือเหล่านี้ไม่ได้ซับซ้อนเพราะมีศัพท์วิชาการมาก แต่ซับซ้อนเพราะต้องอาศัย “ความสามารถในการมองเห็นความสัมพันธ์” ระหว่างตัวแปรต่างๆ ซึ่งเป็นทักษะที่ต้องฝึกฝน เล่มนี้จึงมาพร้อมวิธีการ “ติดตั้ง” เครื่องมือ A/S อีก 6 วิธีการ รวมถึงเทคนิคการสาธิต การใช้บัตรคำ และการออกแบบเนื้อหาแบบรางคู่
*”ถ้ายังไม่ได้อ่านเล่มแรกและเล่ม 2 แล้วมาอ่านเล่ม 3 อาจจะงงๆบ้าง รบกวนกลับไปอ่านเล่ม 1-2 ด้วยนะคะ”* (2562) เป็นวิธีที่อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ยืนยันว่าการเรียนรู้นั้นมีลำดับ และการข้ามขั้นตอนไม่ได้ทำให้เร็วขึ้น
เมื่อครบสามเล่ม โครงสร้างทั้งหมดของการวิเคราะห์สังเคราะห์ในงานวิจัยชุมชนก็จะปรากฏให้เห็นอย่างสมบูรณ์ ทั้ง 12 เครื่องมือ และ 20 วิธีการติดตั้ง คำถามที่ยังเปิดค้างอยู่คือ ในบรรดาเครื่องมือทั้งหมด เครื่องมือใดที่ชุมชนของคุณพร้อมจะ “ติดตั้ง” ก่อน
