ถ้าเคยนั่งดูโนราในงานวัดแล้วรู้สึกว่ามีบางอย่างในนั้นใหญ่กว่าความบันเทิง แต่ยังหาคำอธิบายไม่ได้ งานชิ้นนี้อาจช่วยให้คำตอบนั้นชัดขึ้นสักหน่อย
บทความ “ความคิดความอ่าน : ศึกษาสื่อพื้นบ้านแบบนิเทศศาสตร์” เขียนขึ้นในปี 2549 หลังจากอาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ออกเดินทางไปดูการแสดงและพิธีโนราโรงครูในภาคใต้ แล้วกลับมาพร้อมคำถามที่ค้างในใจ ว่าสายวิชาที่เธอเติบโตมาด้วยอย่างนิเทศศาสตร์จะมีอะไรให้สื่อพื้นบ้านนำไปใช้ได้บ้าง ผลงานตีพิมพ์ในหนังสือ “จักรวาลวิทยา” ที่ระลึกครบ 60 ปีของ อ.นิธิ เอียวศรีวงศ์ สำนักพิมพ์มติชน
*”งานเขียนชิ้นนี้เป็นเพียงภาพร่างทางความคิดของผู้เขียนเองหลังจากที่เดินทางไปตระเวนดูงานการแสดงและพิธีโนราโรงครูมาได้สักระยะหนึ่ง บวกผสมกับการพูดคุยสนทนากับสหายทางวิชาการที่คอเดียวกัน”* (2549)
เนื้อหาแบ่งเป็น 4 ส่วน ทบทวน 4 สายวิชาการที่ศึกษาสื่อพื้นบ้านมาก่อน ได้แก่ คติชนวิทยา วรรณกรรมท้องถิ่นศึกษา มานุษยวิทยา และนิเทศศาสตร์พัฒนาการ จากนั้นเสนอ “แว่นนิเทศศาสตร์” โดยใช้กรอบ S-M-C-R มาส่องสื่อการแสดงพื้นบ้าน พร้อมเปรียบความต่างระหว่างการมองสื่อพื้นบ้านเป็นเพียง “เครื่องมือ” กับการมองแบบองค์รวมที่ลงรากถึงจิตวิญญาณ ปิดท้ายด้วยประเด็นการสืบทอดผู้รับสาร การปรับเปลี่ยน และความสัมพันธ์ระหว่างสื่อพื้นบ้านกับสื่อมวลชน
สิ่งที่โดดเด่นในงานชิ้นนี้คือการที่อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ เลือกยืนอยู่ “ข้างๆ หรือใกล้สื่อพื้นบ้าน” แทนที่จะมองจากฝั่งนิเทศศาสตร์แบบเดิม และพลิกคำถามกลับว่า “แล้วสื่อพื้นบ้านจะไปใช้อะไรจากนิเทศศาสตร์ได้บ้าง” ซึ่งเปลี่ยนทิศทางการมองอย่างน่าสนใจ
หากอยากเข้าใจว่าเหตุใดผู้ชมโนราจึงเป็น “ผู้ชมที่ชาญฉลาด” ไม่ต้องพึ่งนักวิจารณ์มืออาชีพ หรือทำไมสื่อพื้นบ้านที่เป็นของดีของจริงกลับอยู่ไม่ได้ในโลกสมัยใหม่ งานชิ้นนี้ตั้งคำถามเหล่านั้นไว้ให้ขบคิดต่อ
