“การพัฒนา” คือคำที่ทุกฝ่ายใช้แต่มีความหมายต่างกันโดยสิ้นเชิง รัฐบาลพัฒนาเพื่อเพิ่ม GDP นักธุรกิจพัฒนาเพื่อเพิ่มกำไร นักการศึกษาพัฒนาเพื่อเพิ่มความรู้ แต่ชาวบ้านในชุมชนที่ถูก “พัฒนา” ถามว่าตัวเองได้อะไร ได้ยินเสียงของตัวเองในกระบวนการนั้นบ้างหรือเปล่า และหน้าตาของ “ชีวิตที่ดีขึ้น” ในความเข้าใจของเขาคืออะไรกันแน่

ในหมวดของการพัฒนานี้ อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ รวบรวมงานที่ตั้งคำถามท้าทายต่อการพัฒนากระแสหลัก ตั้งแต่การพัฒนาเศรษฐกิจ การพัฒนาจิตสำนึก สื่อกับสิ่งแวดล้อม ไปจนถึงแนวคิดองค์รวมในการทำงานกับชุมชน งานเหล่านี้ถ่ายทอดประสบการณ์ตรงจากการทำงานกับชุมชนจริง ไม่ใช่การสรุปทฤษฎีจากโต๊ะทำงาน

การพัฒนาจิตสำนึกของประชาชน ตั้งคำถามว่าจิตสำนึกเป็นสิ่งที่ “มีอยู่แล้ว” ในตัวคน หรือเป็นสิ่งที่ถูกผลิตและกระจายโดยโครงสร้างทางสังคม โดยอ้างอิงกรอบของอัลธูแซร์ กรัมชี และแฟร์รมาวิเคราะห์กระบวนการสร้างจิตสำนึกในสองขั้น ได้แก่ ขั้นการผลิตและขั้นการกระจาย งานชิ้นนี้ชี้ให้เห็นบทบาทของ “ปัญญาชนจัดตั้ง” ในฐานะสะพานเชื่อมจิตสำนึกใหม่สู่ชุมชน และตั้งคำถามว่าทำไมการเปลี่ยนแปลงจิตสำนึกถึงต้องใช้เวลา

การพัฒนาเศรษฐกิจ: มุมมองของประชาชน วิพากษ์เศรษฐศาสตร์ที่วัดทุกอย่างด้วย GDP และลืมระบบที่สามที่ชาวบ้านใช้ดำรงชีวิตจริง คือระบบเศรษฐกิจแบบพึ่งพาอาศัยกัน (Reciprocity) อาจารย์กาญจนานำกรณีศึกษาจากกลุ่มพัฒนาจอมทองมาแสดงให้เห็นว่าผ้าทอที่ชาวบ้านผลิตไม่ใช่แค่สินค้า แต่เป็นสิ่งที่เชื่อมโยงกับพิธีกรรมและความสัมพันธ์ในชุมชน การประเมินมูลค่าจากฝั่งตลาดเพียงอย่างเดียวจึงทำให้มองไม่เห็นความเป็นจริง

สื่อกับสิ่งแวดล้อม ตั้งคำถามที่ยังค้างคาว่าสื่อมวลชนจะเป็นพันธมิตรของสิ่งแวดล้อมได้จริงหรือ เมื่อสื่อและระบบทุนนิยมที่ทำลายสิ่งแวดล้อมพึ่งพาซึ่งกันและกัน งานชิ้นนี้ใช้กรอบ “Green S-M-C-R” วิเคราะห์ความสัมพันธ์ระหว่างสื่อและสิ่งแวดล้อม พร้อมสรุปพัฒนาการของข่าวสิ่งแวดล้อมในไทยจากยุคสายลมแสงแดดสู่ยุคที่เผชิญหน้ากับความขัดแย้งทางอำนาจจริงๆ

การพัฒนาทางเลือกใหม่ สรุปแนวคิดจากกลุ่ม TOES (The Other Economic Summit) ที่เชื่อว่าเศรษฐศาสตร์กระแสหลักตายด้านไปแล้ว และเสนอ “การพัฒนาอีกแบบหนึ่ง” ที่ตอบสนองความต้องการมนุษย์ทุกมิติ พึ่งตนเอง อนุรักษ์สิ่งแวดล้อม และเปลี่ยนโครงสร้างอำนาจ คำถามที่ว่า “การเติบโตเพื่อใคร” ยังคงรอคำตอบ

ทัศนะแบบองค์รวมในงานพัฒนา ชี้ให้เห็นว่านักพัฒนาที่ถูกหล่อหลอมในโลกแห่งความชำนาญเฉพาะทางมักคิดแบบแยกส่วน ขณะที่ชาวบ้านคิดแบบองค์รวม งานชิ้นนี้นำเสนอ 6 ชุดความสัมพันธ์ในภาคปฏิบัติ พร้อมตัวอย่างจากธนาคารข้าว ธนาคารควาย และกลุ่มออมทรัพย์จอมทอง เพื่อแสดงให้เห็นว่าทัศนะองค์รวมไม่ใช่แค่ทฤษฎี แต่ทำได้จริง

งานในหมวดการพัฒนาสะท้อนทัศนะที่สำคัญของอาจารย์กาญจนา ว่าการสื่อสารที่เป็นประโยชน์ต่อสังคมต้องเชื่อมโยงกับการพัฒนาที่เป็นธรรม ทั้งสองเรื่องไม่อาจแยกจากกันได้ ในโลกที่ยังมีคนถูกทิ้งไว้ข้างหลังจากการ “พัฒนา” คำถามในงานเหล่านี้ยังคงเร่งด่วนและสำคัญยิ่งกว่าเดิม

ถ้าคุณทำงานกับชุมชนและรู้สึกว่าบางอย่างในแนวทางการพัฒนาที่ใช้อยู่ยังขาดหายไป คลังความรู้หมวดนี้อาจช่วยให้คุณมองเห็นสิ่งที่หายไปนั้นได้ชัดขึ้น