การพัฒนาจิตสำนึกของประชาชน

ถ้าจิตสำนึกไม่ใช่สิ่งที่ “มีอยู่แล้ว” ในตัวคน แต่เป็นสิ่งที่ถูกผลิตและกระจายโดยโครงสร้างทางสังคม — แล้วการ “พัฒนาจิตสำนึก” หมายความว่าอะไรกันแน่
บทความนี้ตีพิมพ์ในวารสารสังคมศาสตร์และมนุษยศาสตร์ ปีที่ 15:1 (ม.ค.–เม.ย. 2528) โดยอาจารย์กาญจนา แก้วเทพ เรียบเรียงจากการอภิปรายในการประชุมทางวิชาการสาขาสังคมศาสตร์ครั้งที่ 23 ณ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ เมื่อวันที่ 7 กุมภาพันธ์ 2528 และสรุปย่อบางส่วนจากหนังสือ “จิตสำนึกของชาวนา: ทฤษฎีและแนวการวิเคราะห์แบบเศรษฐศาสตร์การเมือง”
งานชิ้นนี้ฉีกออกจากความเข้าใจแบบ “สามัญสำนึก” ที่มองจิตสำนึกเป็นเรื่องปัจเจก อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ชี้ว่าจิตสำนึกถูก “ผลิต” โดยโครงสร้างทางเศรษฐกิจ การเมือง และวัฒนธรรม ก่อนจะ “กระจาย” ไปสู่ประชาชนผ่านพิธีกรรม สถาบัน และชีวิตประจำวัน โดยอ้างอิงกรอบของอัลธูแซร์ กรัมชี โกลด์มานน์ และเปาโล แฟร์ร มาวิเคราะห์ควบคู่กัน
บทความแบ่งกระบวนการออกเป็น 2 ขั้น ได้แก่ ขั้นการผลิตจิตสำนึก ซึ่งประกอบด้วยเงื่อนไขเอื้ออำนวยและเงื่อนไขที่ขัดขวาง ทั้งจากปัจจัยภายในและภายนอก และขั้นการกระจายถ่ายทอด ที่ให้ความสำคัญกับบทบาทของ “ปัญญาชนจัดตั้ง” (organic intellectual) ในฐานะผู้เชื่อมโยงจิตสำนึกใหม่สู่ชุมชน ส่วนตอนท้ายเสนอแนวทางปฏิบัติจากทัศนะของเปาโล แฟร์ร ที่เน้นกระบวนการวิเคราะห์ปรากฏการณ์ในชีวิตจริงร่วมกับชาวบ้าน
สำหรับผู้ทำงานพัฒนาชุมชน นักการศึกษา หรือใครก็ตามที่เคยสงสัยว่าทำไมการเปลี่ยนแปลงจิตสำนึกถึงต้องใช้เวลา บทความชิ้นนี้ให้กรอบทางทฤษฎีที่ยังคงตั้งคำถามกับงานพัฒนาในยุคปัจจุบันได้อย่างคมชัด