ถ้าชุมชนชนบทถูกผลักให้เป็น “ถังขยะรองรับปัญหาของสังคม” — พวกเขาจะจัดการตัวเองกลับมาได้อย่างไร
เอกสารชิ้นนี้เป็นบทสรุปภาพรวมที่อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ เขียนขึ้นสำหรับงานสัมมนา “ทางเลือกและศักยภาพชาวอีสาน” จัดโดยสถาบันวิจัยและพัฒนา มหาวิทยาลัยขอนแก่น ระหว่าง 5–6 กันยายน 2539 โดยประมวลเนื้อหาจากบทความ 4 ชิ้นว่าด้วยพัฒนาการขององค์กรชุมชนในชนบทอีสาน ซึ่งเขียนโดยนักวิชาการ-นักพัฒนาที่มีประสบการณ์ตรง
งานชิ้นนี้ตั้งคำถามกับแผนพัฒนาแบบมุ่งสู่อุตสาหกรรมที่ผ่านมา ซึ่งทำให้ภาคชนบทต้องสูญเสียทั้งแรงงาน ทรัพยากร และวัฒนธรรม อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ชี้ให้เห็นว่า “องค์กรชุมชน” คือทางออกร่วมที่ชาวอีสานพิสูจน์แล้วว่าได้ผล — ไม่ใช่เรื่องใหม่ แต่เป็นรากฐานที่มีอยู่เดิมในวัฒนธรรม “รวมกันเราอยู่ แยกกันเราตาย”
เอกสารจัดระบบพัฒนาการขององค์กรชุมชนออกเป็น 4 ขั้นตอน ตั้งแต่ขั้นก่อร่างสร้างกลุ่ม ลงมือปฏิบัติการ ขยายตัว จนถึงขั้นพลังคือสามัคคี พร้อมกลยุทธ์ 5 ด้านครอบคลุมกิจกรรม โครงสร้างองค์กร ทรัพยากรบุคคล ทรัพยากรวัตถุ และเครือข่าย ส่วนกรณีตัวอย่างได้แก่ธุรกิจชุมชนและสภาเกษตรกรอีสาน ซึ่งแสดงให้เห็นทั้งความสำเร็จและข้อจำกัดของการรวมกลุ่มในระดับต่างๆ
ท้ายสุด อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ เสนอเกณฑ์วัดความเข้มแข็งขององค์กรชุมชน 5 มิติ ตั้งแต่คุณภาพตัวบุคคลไปจนถึงสถานภาพในสายตาภายนอก อันเป็นกรอบที่ยังใช้ประเมินงานพัฒนาชุมชนในยุคปัจจุบันได้อย่างตรงประเด็น
สำหรับนักพัฒนาชุมชน นักวิชาการ หรือใครก็ตามที่ทำงานกับองค์กรชาวบ้านและอยากเข้าใจว่าอะไรทำให้กลุ่มหนึ่งอยู่รอดในระยะยาวขณะที่อีกกลุ่มล้มหายไป เอกสารชิ้นนี้คือบทเรียนที่มาจากของจริง
