“งานวิจัย” ในความเข้าใจทั่วไปคือสิ่งที่นักวิชาการทำในห้องแล็บหรือในห้องสมุด มีสูตร มีตัวเลข มีข้อสรุปที่ดูน่าเชื่อถือ แต่ลองถามตัวเองดูว่า งานวิจัยเหล่านั้นตอบคำถามของใคร? แก้ปัญหาของใคร? และ “ความรู้” ที่ผลิตออกมานั้น ถูกนำไปใช้ประโยชน์โดยใคร? คำถามนี้คือจุดเริ่มต้นของงานวิจัยที่หมวด D ในคลังความรู้นิเทศศาสตร์กำลังตั้งถามอย่างจริงจัง

หมวดงานวิจัยและงานวิจัยCBR (แนวคิด-เครื่องมือ) รวบรวมงานที่อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ทุ่มเทให้กับการพัฒนาแนวคิดและเครื่องมือวิจัยที่เอาชุมชนเป็นศูนย์กลาง ตั้งแต่การวิจัยเชิงคุณภาพ งานวิจัยเพื่อท้องถิ่น (CBR) ไปจนถึงเครื่องมือเชิงปฏิบัติอย่างการประชุมและการเขียนโครงการ สิ่งที่เชื่อมงานเหล่านี้ไว้ด้วยกันคือทัศนะว่าการวิจัยไม่ใช่กิจกรรมที่ “ทำกับ” ชุมชน แต่เป็นกิจกรรมที่ชุมชนเป็นเจ้าของ

การศึกษาเรื่องท้องถิ่น เปิดด้วยการท้าทายวิธีคิดที่มองชาวบ้านเป็นแค่ “กลุ่มด้อยพัฒนา” ที่รอรับการแก้ไขจากบนลงล่าง อาจารย์กาญจนาชี้ว่าแนวคิดเช่นนี้สะท้อนอคติของชนชั้นกลางที่ไม่ยอมรับว่าคนธรรมดามีตรรกะและความสามารถในการต่อสู้ด้วยตนเอง งานชิ้นนี้เสนอ Indigenization Theory ที่ยืนยันว่าการศึกษาท้องถิ่นต้องเริ่มจากฐานคิดภายในของชุมชน ไม่ใช่การนำแว่นสายตาจากภายนอกมาสวมให้

การวิจัยเชิงคุณภาพ: อะไร ทำไม อย่างไร ใช้ตัวอย่างที่น่าจดจำ — นักวิจัยฝรั่งที่นับการยิ้มของคนไทยได้ 8 ครั้ง แต่ไม่รู้ว่าการยิ้มทั้ง 8 แบบมีความหมายต่างกันโดยสิ้นเชิง เพื่อแสดงให้เห็นว่าการ “นับ” กับการ “เข้าใจ” คือสิ่งคนละอย่าง งานชิ้นนี้วางรากฐานทางปรัชญาของการวิจัยเชิงคุณภาพ พร้อมชี้ให้เห็นว่าตัวนักวิจัยเองคือเครื่องมือที่สำคัญที่สุด

การวิจัย: จากจุดเริ่มต้นจนถึงจุดสุดท้าย ถอดบทเรียนจากโครงการวิจัยชุมชน 30 โครงการที่อาจารย์กาญจนาดูแล เพื่อให้เห็นว่ากระบวนการวิจัยตั้งแต่ต้นจนจบมีขั้นตอนและตรรกะอะไรอยู่ข้างใน เขียนด้วยภาษาที่อ่านง่าย พร้อมตัวอย่างจากชีวิตจริง เพื่อให้ผู้ทำงานภาคสนามรู้สึกว่าการวิจัยไม่ใช่เรื่องน่ากลัว

การประชุม: เครื่องมือเพื่อการเปลี่ยนแปลง ชวนให้คิดว่าทำไมการประชุมหลายครั้งจึงจบแล้วไม่มีอะไรเปลี่ยนแปลง อาจารย์กาญจนาเสนอกรอบคิดว่าการประชุมคือ “รูปแบบการสื่อสาร” ที่มีการออกแบบได้ และการออกแบบนั้นกำหนดว่าใครจะมีพื้นที่พูด ใครจะถูกฟัง และผลลัพธ์จะเป็นอย่างไร งานชิ้นนี้เปรียบตัวอย่างรูปแบบการประชุม 6 แบบที่ต่างกันโดยสิ้นเชิงในแง่การกระจายอำนาจ

What is CBR เป็นการบรรยายที่น่าสนใจเป็นพิเศษ เพราะอาจารย์กาญจนาพูดในฐานะ “คนนอก” ให้คนที่ทำ CBR อยู่แล้วฟัง ทำให้ได้มุมมองที่สด สะอาด และตรงประเด็น เครื่องมือตรวจ DNA ของ CBR ด้วยปุ่มบังคับ “เพื่อ โดย ของ” ที่นำเสนอในที่นี้ คือวิธีที่ง่ายที่สุดในการแยกแยะว่างานวิจัยชิ้นไหนเป็น CBR จริงหรือเพียงแค่ใช้ชื่อ

งานวิจัยที่เป็นประโยชน์ต่อสังคมต้องเริ่มจากปัญหาของคนจริงๆ ดำเนินการโดยคนที่รู้สึกเป็นเจ้าของปัญหา และผลลัพธ์ต้องกลับไปพัฒนาชีวิตของคนเหล่านั้น ไม่ใช่นอนอยู่บนชั้นหนังสือในมหาวิทยาลัย นั่นคือจิตวิญญาณที่หมวดงานวิจัยและงานวิจัยCBR พยายามสื่อสาร

ถ้าคุณเคยทำงานกับชุมชนและสงสัยว่า “เราควรรู้จักพวกเขาให้ลึกขึ้นอย่างไร” คลังความรู้หมวดนี้มีเครื่องมือรอคุณอยู่