ถ้าประกาศว่าตัวเองเป็น “วิทยุชุมชน” แล้วเป็นวิทยุชุมชนจริงไหม คำถามนี้ดูเหมือนง่าย แต่อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ใช้บทความนี้ชี้ให้เห็นว่ามันยากกว่าที่คิดมาก
บทความตีพิมพ์ในวารสารเทเลคอมไดเจสต์ ปีที่ 2 ฉบับที่ 8 (พ.ศ. 2551) โดยอาจารย์กาญจนา แก้วเทพ แห่งคณะนิเทศศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เนื้อหาเปิดด้วยการถ่วงดุลระหว่างกรณีที่สำเร็จกับกรณีที่ยังไม่สำเร็จของวิทยุชุมชนในประเทศไทย โดยใช้กรณีจริงของจังหวัดแม่ฮ่องสอนเป็นหลักฐานที่ยืนยันว่า ความล้มเหลวก็มีคุณค่าในฐานะบทเรียน
ประเด็นหลักของงานชิ้นนี้คือการเสนอให้ “คิดใหม่” ใน 3 เรื่องสำคัญ ได้แก่ ปรัชญาของวิทยุชุมชน ทิศทางการทำงานจาก top-down สู่ bottom-up และการละทิ้งสูตรมาตรฐานเดียวทั้งประเทศ
โดยเฉพาะในเรื่องปรัชญา อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ เน้นย้ำว่า
*”สื่อวิทยุชุมชนนั้นจะต้องเป็นสื่อ ‘โดย’ ‘ของ’ ‘เพื่อ’ ประชาชน และแม้จะมี Keywords 3 คำ แต่ทว่าลำดับความสำคัญของ 3 คำนี้ต้องเรียงไปตามลำดับไหล่”* (พ.ศ. 2551)
ความหมายคือ วิทยุชุมชนต้องเริ่มจาก “โดย” ประชาชนก่อน ความรู้สึกเป็นเจ้า “ของ” จึงจะตามมา แล้ว “เพื่อ” ประชาชนก็จะเกิดขึ้นเอง ไม่ใช่กลับกัน
งานชิ้นนี้ยังวิเคราะห์บทบาทของอาสาสมัครในฐานะฟันเฟืองหลักที่มักถูกมองข้าม และเสนอว่ากระบวนการเปลี่ยนผ่านจากการบริหารแบบรัฐสู่มือชาวบ้านต้องค่อยๆ คลี่คลาย ไม่ใช่โยนให้ทันทีเหมือนโยนนักเรียนลงน้ำโดยไม่มีอุปกรณ์ช่วยพยุง
สำหรับผู้ที่ทำงานด้านนโยบายสื่อ การพัฒนาชุมชน หรือสนใจว่าทำไมสิ่งที่ดีในทางหลักการถึงมักเดินต่อไปได้ยากในทางปฏิบัติ บทความนี้เป็นหนึ่งในงานที่อธิบายปรากฏการณ์นั้นได้ชัดเจนที่สุด
