ทำไมละครโทรทัศน์ที่ผู้หญิงดูจึงถูกเรียกว่า “น้ำเน่า” ในขณะที่รายการข่าวการเมืองที่วนซ้ำเนื้อหาเดิมปีแล้วปีเล่ากลับได้รับการยกย่องว่า “มีสาระ”?
บทความของอาจารย์กาญจนา แก้วเทพ จากคณะนิเทศศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ตีพิมพ์ในหนังสือ *อยู่ชายขอบ มองลอดความรู้* บรรณาธิการโดย อานันท์ กาญจนพันธุ์ สำนักพิมพ์มติชน พ.ศ. 2549 เขียนขึ้นเมื่อกรกฎาคม 2545 ในช่วงที่สตรีศึกษาและวัฒนธรรมศึกษาในไทยกำลังเติบโตและต้องการสะพานเชื่อมระหว่างทฤษฎีตะวันตกกับบริบทสังคมไทย
งานชิ้นนี้ทำหน้าที่เป็นแผนที่ทางความคิด เริ่มจากการสำรวจจุดร่วมและจุดต่างระหว่างสตรีนิยมกับวัฒนธรรมศึกษาเชิงวิพากษ์ของสำนักเบอร์มิงแฮม จากนั้นอาจารย์กาญจนา แก้วเทพ พาผู้อ่านเข้าสู่แนวคิดหลักที่ว่าวัฒนธรรมคือปฏิบัติการทางอำนาจ ไม่ใช่แค่ศิลปะหรือขนบธรรมเนียม โดยผ่านแนวคิดด้านอุดมการณ์ ภาพตัวแทน และอัตลักษณ์ ก่อนนำมาสาธิตผ่านงานวิจัยสื่อไทยจริง ตั้งแต่เพลงลูกทุ่ง ละครโทรทัศน์ ไปจนถึงโฆษณาเบียร์สิงห์
ความโดดเด่นของงานชิ้นนี้คือการหยิบตัวอย่างจากชีวิตประจำวันมาตอบคำถามทางทฤษฎี ไม่ว่าจะเป็นคำว่า “ช้างเท้าหน้า-ช้างเท้าหลัง” ข้อความท้ายรถสิบล้อ หรือการที่ผู้หญิงจับกลุ่มคุยกันแล้วถูกตีตราว่า “ซุบซิบนินทา” ล้วนเป็นสนามรบทางวัฒนธรรมที่อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ชี้ให้เห็นว่ามีโครงสร้างอำนาจฝังอยู่เบื้องหลัง พร้อมยกงานวิจัยของนักศึกษาปริญญาโทจุฬาฯ มาประกอบเป็นหลักฐาน ทำให้เนื้อหาไม่ได้ลอยอยู่แค่ในระดับทฤษฎี
สำหรับผู้ที่สนใจว่าสื่อและวัฒนธรรมสร้างความเป็นหญิง-ชายขึ้นมาได้อย่างไร งานชิ้นนี้เป็นจุดเริ่มต้นที่ดี และทิ้งคำถามไว้ให้ขบคิดต่อว่า ภาพที่เราเห็นในสื่อทุกวันนี้ ใครเป็นคนสร้าง และสร้างขึ้นเพื่อใคร
