ถ้าเคยสงสัยว่าทำไมเราถึงเรียน “วัฒนธรรมไทย” ในชั้นเรียน — ไอเดียของการนำวัฒนธรรมมาสอนเป็นวิชาในสถาบันการศึกษานั้นมาจากไหน?
บทความของอาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ชิ้นนี้ ตีพิมพ์ในวารสารไทยคดีศึกษา ปีที่ 5 ฉบับที่ 1 สถาบันไทยคดีศึกษา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ เมื่อ พ.ศ. 2530 ออกเดินทาง “ตามไปดูต้นตอ” ของแนวคิดเรื่องอารยธรรมและวัฒนธรรมในโลกความคิดตะวันตก เริ่มตั้งแต่ฝรั่งเศสในคริสต์ศตวรรษที่ 18 ช่วงที่การปฏิวัติฝรั่งเศสสั่นคลอนโครงสร้างสังคมจนถึงรากฐาน และเกิดคำศัพท์ใหม่ๆ ที่สะท้อนการเปลี่ยนแปลงทางความคิดอย่างลึกซึ้ง
*”วิธีหนึ่งจะตอบคำถามข้างต้นนั้นอาจจะทำได้ด้วยรายการ ‘ตามไปดู’ ที่ต้นตอความเป็นมาของวิธีคิดดังกล่าวในโลกอารยธรรมว่ามีความเป็นมาอย่างไร”* (พ.ศ. 2530)
อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ใช้ภาพเปรียบที่งดงามว่าถ้าวัฒนธรรมคือ “น้ำ” และคนไทยคือ “ปลา” แล้วทำไมเราต้องสอนปลาให้รู้จักน้ำ? การถามคำถามนี้นำไปสู่การสำรวจว่าการศึกษาวัฒนธรรมอย่างเป็นระบบในแวดวงวิชาการก่อตัวขึ้นมาได้อย่างไร และเหตุใดแนวคิดนี้จึงเดินทางมาจากตะวันตกสู่ไทย งานชิ้นนี้จึงเป็นทั้งประวัติศาสตร์ความคิดและการตั้งคำถามต่อสิ่งที่เราถือว่า “เป็นธรรมดา” ในระบบการศึกษา
สำหรับผู้ที่สนใจรากฐานของวัฒนธรรมศึกษา หรืออยากเข้าใจว่าเหตุใดการพูดถึง “วัฒนธรรม” ในสังคมไทยจึงมีลักษณะเฉพาะที่เป็นอย่างที่เป็น บทความชิ้นนี้เป็นกุญแจดอกแรกที่ควรหยิบขึ้นมา
