คุณเคยสงสัยไหมว่า ทำไมนักวิชาการที่รอบรู้ที่สุดบางคนกลับเป็นผู้ที่มองไม่เห็นขอบเขตของตัวเอง? บทความชิ้นนี้ตั้งต้นจากคำถามนั้น และพาผู้อ่านเข้าสู่อาณาบริเวณที่ไม่ค่อยมีตำราใดกล้าพูดถึง นั่นคือ “สิ่งที่วิชาของเราอธิบายไม่ได้”
อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ เขียนบทความนี้ในนามผู้ช่วยศาสตราจารย์ ภาควิชาสื่อสารมวลชน คณะนิเทศศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และนำเสนอในสมัชชาวิชาการครั้งที่ 4 ของสถาบันวิจัยสังคม จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เมื่อวันที่ 5 กันยายน 2529 ก่อนตีพิมพ์ในวารสารรัฐศาสตร์สาร ปี 12:13 (2529–2530) บทความอาศัยเค้าโครงจากงานของ Andrew Turton ว่าด้วยขีดจำกัดของการครอบงำทางอุดมการณ์ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ แต่อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ได้ดัดแปลงและเพิ่มเติมข้อมูลจากบริบทไทยอย่างมีนัยสำคัญ
หัวใจของงานชิ้นนี้อยู่ที่การตั้งคำถามคู่ขนาน คือทั้ง “อุดมการณ์หลักของสังคมทำงานอย่างไร” และ “เงื่อนไขใดที่ทำให้มันมีขีดจำกัด” ภายใต้กรอบทฤษฎีของ Althusser, Gramsci, Raymond Williams และ Therborn อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ชี้ให้เห็นว่า *”อุดมการณ์เป็นคล้ายๆ ยาครอบจักรวาล สามารถที่จะนำมาใช้ตอบปัญหาได้ทุกเรื่อง”* (2529) แต่ความง่ายดายนั้นเองคือกับดัก เพราะมันบดบังทั้งขีดจำกัดและช่องว่างที่อุดมการณ์ต่อต้านจะเกิดขึ้นได้
บทความยังสำรวจการถกเถียงระหว่างนักวิชาการสายที่มองว่าประวัติศาสตร์ไทยมีความต่อเนื่องสูง กับสายที่เห็นว่ามีการขาดตอน โดยเฉพาะเมื่อพิจารณาเหตุการณ์ 6 ตุลาคม 2519 ซึ่งถูกนิยามว่าเป็น “จุดแตกหักทางญานวิทยา”
หากคุณกำลังมองหางานที่ท้าทายวิธีคิดแบบแผนและชี้ให้เห็นว่าความรู้ที่มั่นคงที่สุดก็ยังมีรอยร้าว งานเขียนชิ้นนี้คือจุดเริ่มต้นที่ดีที่สุด
