คุณจะรู้จักสังคมอย่างแท้จริงก็ต่อเมื่อมันถูกทดสอบ วิกฤตเศรษฐกิจปี 2540 คือการทดสอบครั้งใหญ่ที่สุดในรอบหลายทศวรรษ และคำถามที่อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ หยิบขึ้นมาถามไม่ใช่ว่าไทยล้มลงอย่างไร แต่คือ ชุมชนไทยลุกขึ้นสู้อย่างไร
อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ เขียนบทความนี้โดยตีพิมพ์ในวารสารเศรษฐศาสตร์การเมือง เล่ม 8 (เพื่อชุมชน) คณะเศรษฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย มกราคม 2542 บทความวางกรอบการวิเคราะห์ด้วยแนวคิด Functionalism เปรียบสังคมเสมือนร่างกาย ซึ่งจะรู้ว่าแข็งแกร่งเพียงใดก็ต่อเมื่อมีเชื้อโรคเข้าสู่ระบบ และยิ่งไปกว่านั้น ยังใช้กรอบของ Gramsci ที่เน้นการมองมิติการเมือง-สังคม-วัฒนธรรม-จริยธรรมของระบบเศรษฐกิจพร้อมกัน
ภาพที่อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ วาดขึ้นจากวิกฤตครั้งนั้นมีทั้งความเจ็บปวดและพลัง เธอชี้ว่าภาคเกษตรและเศรษฐกิจนอกระบบทำหน้าที่เป็น “ร่มชูชีพ” ที่ประคองสังคมไม่ให้ดิ่งสู่เหวลึก ขณะที่ชนชั้นกลางที่เคยเล่นกับไฟทางการเงินกลับต้องมายืนขายแซนวิชและขับแท็กซี่ สิ่งที่เคยถูกมองข้ามอย่างเศรษฐกิจชนบทและการค้ารายย่อย กลับกลายเป็นฉนวนกันความสั่นสะเทือน
คำถามที่บทความทิ้งไว้ยังคงแหลมคม คือ ชุมชนและคนไทยเหล่านี้จะ *”กลับใจ กลับความคิด และกลับเนื้อกลับตัว”* อย่างถาวร หรือเพียงรอจนกระแสเศรษฐกิจดีขึ้นแล้วกลับไปเล่นกับไฟอีกครั้ง (2542)
บทความชิ้นนี้ไม่ได้เขียนเพื่อบันทึกวิกฤต แต่เพื่อบันทึกพลังของคนธรรมดาที่สังคมมักลืม และนั่นคือสิ่งที่ทำให้งานของอาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ยังคงมีความหมายในทุกยุคสมัย
