ลองนึกถึงช่างฝีมือที่มีเครื่องมืออยู่ในมือ แต่ยังไม่รู้ว่าจะหยิบอันไหนขึ้นมาก่อน ใช้เพื่ออะไร และวางตรงไหน ปัญหาของนักวิจัยชุมชนหลายคนก็ไม่ต่างกัน
หนังสือเล่มนี้คือเล่มที่ 2 ในชุดไตรภาค “การวิเคราะห์สังเคราะห์ในงานวิจัยเพื่อท้องถิ่น” ที่อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ เขียนขึ้นจากงานวิจัย ASCBR ซึ่งดำเนินการร่วมกับศูนย์ประสานงานวิจัยเพื่อท้องถิ่น จังหวัดสมุทรสงคราม หนังสือพิมพ์ครั้งแรกเมื่อพฤศจิกายน 2562
เนื้อหาของเล่ม 2 มุ่งเฉพาะเจาะจงไปที่ “เครื่องมือ A/S ชั้นต้น” 6 ชิ้น ได้แก่ ตารูป-ตานาม การจัดกลุ่ม การวิเคราะห์แบบแผน แผนผังความคิด การทำตาราง และ Body paint โดยอธิการบดีแต่ละเครื่องมือผ่าน “กล้อง 10 ทิศ” ซึ่งช่วยให้ผู้ใช้มองเห็นเครื่องมือในมิติที่ลึกและรอบด้านกว่าแค่ขั้นตอนการใช้งาน นอกจากนี้ยังมีวิธีการ “ติดตั้ง” เครื่องมือเหล่านั้นเข้าไปในตัวผู้เรียนอีก 6 วิธีการ เช่น การใช้เกม Workshop การถอดบทเรียน และเทคนิคการเผาหัวเครื่อง
*”ถ้ายังไม่ได้อ่านเล่มแรก แล้วมาอ่านเล่ม 2 อาจจะงงๆบ้าง รบกวนกลับไปอ่านเล่ม 1 ด้วยนะคะ”* (2562) — ประโยคนี้ไม่ใช่แค่คำเตือนสำหรับผู้อ่าน แต่สะท้อนให้เห็นว่าอาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ออกแบบเนื้อหาอย่างมีลำดับขั้นและเคารพกระบวนการเรียนรู้อย่างจริงจัง
จุดที่น่าสนใจของเล่มนี้คือการที่ทีมวิจัยแบ่งระดับความซับซ้อนของเครื่องมือออกอย่างชัดเจน โดยไม่ตัดสินว่าชั้นต้นด้อยกว่าชั้นสูง แต่มองว่า “ทุกระดับชั้นมีคุณค่าเสมอกัน” แนวคิดนี้เองที่ทำให้หนังสือชุดนี้แตกต่างจากตำราวิจัยทั่วไปที่มักเน้นวิธีการแต่ไม่ค่อยพูดถึงวิธีคิดเบื้องหลัง
สำหรับผู้ที่ทำงานพี่เลี้ยงวิจัยชุมชนและต้องการยกระดับทักษะการช่วยนักวิจัยชาวบ้านวิเคราะห์ข้อมูล เล่มนี้น่าจะตอบโจทย์ได้ตรงกว่าหนังสือเล่มอื่นที่เคยลองมา
