ข้อเสนอแนะภาพรวมของทางออกด้านสิ่งแวดล้อม

ถ้าวิกฤติสิ่งแวดล้อมไม่ได้เกิดจากน้ำ อากาศ และดิน แต่เกิดจากจิตใจของผู้คนในสังคมก่อน — แล้วทางออกที่แท้จริงควรเริ่มต้นจากที่ใด
บทความนี้ตีพิมพ์ในวารสารธรรมศาสตร์ ปีที่ 18 ฉบับที่ 1 พ.ศ. 2535 โดยอาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ในฐานะตัวแทนสภาคาทอลิกเพื่อการพัฒนาแห่งประเทศไทย บทความนำเสนอภาพรวมของทางออกด้านสิ่งแวดล้อมอย่างเป็นระบบ โดยวางฐานการวิเคราะห์ไว้ที่ปัญหา 2 ระดับคือ ระดับความคิด–จิตสำนึก และระดับปฏิบัติการ
งานชิ้นนี้มีลักษณะพิเศษตรงที่ไม่หยุดอยู่แค่ปัญหาเชิงเทคนิค แต่เชื่อมการแก้ไขสิ่งแวดล้อมเข้ากับการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างเศรษฐกิจ การเมือง และวัฒนธรรมพร้อมกัน อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ จำแนกผู้เล่นในสนามออกเป็น 3 กลุ่มคือ กลุ่มรณรงค์ทางสิ่งแวดล้อม กลุ่มปฏิรูป และกลุ่มเปลี่ยนระบบ โดยแต่ละกลุ่มมีบทบาทที่ไม่สามารถทำงานโดดเดี่ยวได้ นอกจากนี้ยังครอบคลุมบทบาทขององค์กรพัฒนาเอกชน สถาบันการศึกษา ศาสนสถาน ภาครัฐ และภาคธุรกิจอย่างละเอียด
ข้อเสนอที่คมที่สุดอยู่ตอนท้าย ซึ่งระบุว่าการแก้ปัญหาสิ่งแวดล้อมจะสำเร็จไม่ได้หากมองข้ามมิตินิเวศวิทยาในใจ:
“ภาวะมลพิษนั้นมิได้เป็นปัญหาแต่สิ่งแวดล้อมภายนอกเท่านั้น แต่ยังเป็นเพราะภาวะมลพิษที่มีอยู่ในสิ่งแวดล้อมในจิตใจของสมาชิกทุกคนในสังคม ความคิดแบบบริโภคนิยม ความมุ่งร้ายเห็นแต่ตัว ความโลภ เหล่านี้ล้วนเป็นภาวะมลพิษในจิตใจ… ‘จิตใจนิเวศ’ จึงต้องได้รับการบำบัดไปพร้อม ๆ กับน้ำ อากาศ”* (2535)
สำหรับนักสิ่งแวดล้อม นักการศึกษา หรือผู้ทำงานพัฒนาที่อยากเห็นแผนที่ภาพรวมของทางออกที่ไม่ใช่เพียงการจัดการขยะหรือลดมลพิษ บทความนี้ให้กรอบที่ยังใช้งานได้ในปัจจุบัน