ถ้าคุณเคยตั้งคำถามว่าทำไมผู้หญิงในละครโทรทัศน์ถึงมักเป็นแค่แม่บ้านหรือนางผู้ร้าย ทำไมนิตยสารสตรีถึงพูดถึงแต่ความงามและครอบครัว หรือทำไมข่าวเกี่ยวกับผู้หญิงมักจะเป็นข่าวการถูกทำร้าย — คำถามเหล่านั้นคือหัวใจของงานชิ้นนี้
อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ รวบรวมความเรียงสำคัญไว้ในหนังสือเล่มนี้เมื่อปี 2540 เป็นผลงานที่เกิดขึ้นท่ามกลางกระแสการพัฒนาสตรีในไทย ช่วงเวลาที่สังคมกำลังตั้งคำถามอย่างจริงจังว่าสื่อมวลชนมีส่วนอย่างไรต่อสถานภาพของผู้หญิง งานชิ้นนี้จึงไม่ใช่แค่บทวิจารณ์ หากเป็นการวางรากฐานทางทฤษฎีให้กับการศึกษาเรื่องผู้หญิงและสื่อในไทยอย่างเป็นระบบครั้งแรก
อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ เปิดประเด็นด้วยคำถามที่ดูเรียบง่ายแต่ลึกซึ้ง — ว่าสื่อมวลชนมีส่วนทำให้ผู้หญิง “กลายมาเป็น” อย่างที่เราเห็นอยู่ในสังคมได้อย่างไร โดยหยิบยืมประโยคอันลือลั่นของซีโมน เดอ โบวัวร์มาเป็นจุดตั้งต้นว่า *”คนเรานั้นไม่ได้เกิดมาเป็นผู้หญิงหรอก หากแต่ได้กลายมาเป็นภายหลัง”* (พ.ศ. 2540) แล้วตามล่าหาว่าสถาบันสื่อมวลชนมีบทบาทอะไรในกระบวนการ “กลายมาเป็น” นั้น
เนื้อหาในเล่มครอบคลุมตั้งแต่การจัดระบบทฤษฎีสตรีศึกษาในแบบต่างๆ ไปจนถึงการวิเคราะห์เชิงประจักษ์ว่าหน้าหนังสือพิมพ์ ละครโทรทัศน์ โฆษณา และภาพยนตร์ไทยได้สร้างและตอกย้ำภาพพจน์ของผู้หญิงไว้อย่างไรบ้าง ตั้งแต่การวิเคราะห์ฝ่ายผู้ผลิตสาร เนื้อหาสาระ ไปจนถึงผลกระทบต่อผู้รับสาร งานชิ้นนี้ครอบคลุมทุกมิติของวงจรสื่อในแบบที่งานวิชาการไทยยุคนั้นไม่เคยทำมาก่อน
สำหรับใครที่ยังมองว่าสื่อเป็นแค่กระจกสะท้อนสังคม งานของอาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ชิ้นนี้จะชวนให้คิดใหม่ว่ากระจกบานนั้นบิดเบี้ยวอยู่มากแค่ไหน — และใครคือคนถือกระจก
