ในช่วงปลายทศวรรษ 2530 เมื่อวิกฤต IMF กำลังกัดกร่อนรากฐานเศรษฐกิจของชุมชนชนบทไทย หนังสือ “แม่หญิงป่าไม้” ปรากฏขึ้นพร้อมเสียงของผู้หญิงรากหญ้าที่แทบไม่เคยถูกบันทึกในประวัติศาสตร์กระแสหลัก บทวิจารณ์ชิ้นนี้ของอาจารย์กาญจนา แก้วเทพ เขียนขึ้นในปี พ.ศ. 2541 ไม่ได้เป็นเพียงการประเมินคุณค่าทางวรรณกรรม แต่เป็นการวิเคราะห์ทางการเมืองและสังคมผ่านชีวิตจริงของพี่สอิ้ง — ผู้หญิงชนบทที่กลายเป็นนักต่อสู้เพื่อสิทธิที่ดินและสิ่งแวดล้อม
อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ อ่านหนังสือเล่มนี้ในฐานะกระจกสะท้อนความขัดแย้งหลายชั้น — ทั้งสงครามระหว่างรัฐกับชาวบ้าน และ *”สงครามระหว่างเพศ”* ที่ซ่อนอยู่ในโครงสร้างชุมชนเอง เธอชี้ให้เห็นว่าผู้หญิงชนบทต้องแบกรับภาระ “สองชั้น” — ทั้งในฐานะพลเมืองที่ถูกรัฐและทุนกดขี่ และในฐานะผู้หญิงที่ถูกละเลยแม้กระทั่งภายในขบวนการต่อสู้ของชุมชนตนเอง ประเด็นสำคัญที่บทวิจารณ์นี้ขุดขึ้นมาคือ คุณค่าของ “ความโง่ ความฉลาด” ที่ถูกนิยามโดยอุดมการณ์การพัฒนา และวิธีที่ผู้หญิงอย่างพี่สอิ้งพิสูจน์ว่าเส้นแบ่งดังกล่าวนั้นปลอม
บทวิจารณ์จบลงด้วยข้อเสนอที่ยังคงร่วมสมัย: *”หากสังคมไทยได้เปิดโอกาสให้ผู้หญิงอย่างพี่สอิ้งได้มาเล่าเรื่องสู้กันฟังให้มากกว่านี้ หรือหากเราได้เลี้ยงดูฟังผู้หญิงรากหญ้าให้เร็วกว่านี้ บางที สังคมเราอาจจะไม่ต้องประสบกับหายนะมากเท่าที่เป็นอยู่ในปัจจุบันนี้ก็เป็นได้”* — กรกฎาคม 2541
ถ้าคุณเคยสงสัยว่าทำไมเสียงของผู้หญิงชนบทมักถูกมองว่า “ไม่มีน้ำหนักทางวิชาการ” บทวิจารณ์ชิ้นนี้จะพาคุณตั้งคำถามนั้นใหม่อีกครั้ง และอาจทำให้คุณอยากกลับไปอ่านต้นฉบับ “แม่หญิงป่าไม้” ด้วยสายตาที่ต่างออกไป
