การพัฒนาที่แท้จริงควรเริ่มจากที่ไหน — จากโมเดลที่นำเข้ามาจากตะวันตก หรือจากความเข้าใจในสังคมของตัวเองก่อน?
บทความนี้ตีพิมพ์ในวารสารนิเทศศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ปีที่ 17 ช่วงมกราคม–มีนาคม พ.ศ. 2542 เขียนโดยอาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ท่ามกลางบรรยากาศการทบทวนแนวคิด “การสื่อสารเพื่อการพัฒนา” (Development Communication หรือ devcom) ที่กำลังดำเนินอยู่ในระดับสากลและระดับภูมิภาค หลังจากที่กระบวนทัศน์กระแสหลักอย่าง Modernization ถูกวิจารณ์อย่างหนักในช่วงทศวรรษก่อน
อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ นำเสนอภาพรวมของพัฒนาการทางกระบวนทัศน์ในสาขานี้ โดยแบ่งออกเป็นสามกระบวนทัศน์หลัก ได้แก่ Dominant/Modernization Paradigm ที่มุ่งทำให้ประเทศโลกที่สามมีความทันสมัยแบบตะวันตก, Dependency Paradigm ที่โต้แย้งว่าการพัฒนาแบบนั้นสร้างการพึ่งพามากกว่าปลดแอก และกระบวนทัศน์ทางเลือกที่เปิดพื้นที่ให้ชุมชนและการมีส่วนร่วมของประชาชน
จุดสำคัญของบทความนี้ไม่ใช่การเลือกข้างว่ากระบวนทัศน์ใดถูกต้อง แต่คือการชี้ให้เห็นว่าทุกกระบวนทัศน์มีสมมติฐานฝังลึกเกี่ยวกับความสัมพันธ์ระหว่างสื่อ อำนาจ และผู้รับสาร ซึ่งมีผลโดยตรงต่อวิธีที่เราออกแบบงานสื่อสารในชีวิตจริง
ถ้าคุณเคยตั้งคำถามว่าทำไมโครงการพัฒนาบางชิ้นถึงไม่ได้ผลทั้งที่ทุ่มทรัพยากรมหาศาล หรืออยากเข้าใจว่า devcom ไทยเดินมาถึงจุดนี้ได้อย่างไร งานของอาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ชิ้นนี้จะช่วยให้คุณมองเห็นรากเหง้าของคำถามนั้น
