มีคำถามสองแบบที่เป็นคนละโลกกัน — “อย่างไร” กับ “ทำไม” ทฤษฎีวิพากษ์เกิดมาเพื่อถามคำถามที่สอง
อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ เขียนหน่วยที่ 5 ชื่อ “ทฤษฎีการสื่อสารตามทัศนะของสำนักทฤษฎีวิพากษ์” ให้แก่ประมวลสาระชุดวิชาปรัชญานิเทศศาสตร์และทฤษฎีการสื่อสาร ของมหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช ตีพิมพ์ปี พ.ศ. 2548 งานชิ้นนี้เริ่มต้นด้วยการวางปรัชญาเปรียบเทียบระหว่างทฤษฎีวิพากษ์กับทฤษฎีเชิงประจักษ์นิยม ตั้งแต่การมองโลกแบบวัตถุนิยมเทียบกับจิตนิยม การวิเคราะห์แบบองค์รวมเทียบกับแบบแยกส่วน ไปจนถึงจุดยืนที่ว่าวิชาการไม่มีวันปราศจากคุณค่า
*”การปราศจากคุณค่า ก็เป็นคุณค่าอย่างหนึ่ง”* (พ.ศ. 2548)
หน่วยนี้ครอบคลุมทั้งสำนักเศรษฐศาสตร์การเมืองคลาสสิก แนวคิดของกรัมชีเรื่องการครอบงำความคิด อัลธูแชร์เรื่องกลไกทางอุดมการณ์ สำนักแฟรงเฟิร์ตเรื่องอุตสาหกรรมสร้างวัฒนธรรม รวมถึงฟูโกต์และวัฒนธรรมศึกษาของสำนักเบอร์มิงแฮม
ความโดดเด่นของงานชิ้นนี้อยู่ที่การที่อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ไม่ได้เพียงอธิบายว่าทฤษฎีวิพากษ์คืออะไร แต่ชี้ให้เห็นว่าทำไมมันจึงสำคัญต่อการศึกษาสื่อสารมวลชน โดยเฉพาะในยุคที่สื่อขยายตัวเป็นอุตสาหกรรมขนาดใหญ่ที่ควบคุมโดยทุน
สำหรับผู้ที่เคยสงสัยว่าทำไมรายการข่าวจึงนำเสนอประเด็นบางอย่างมากกว่าอีกอย่าง หรือทำไมเนื้อหาบันเทิงกระแสหลักมักวนซ้ำชุดความคิดเดิม — ทฤษฎีวิพากษ์เตรียมเครื่องมือสำหรับถามคำถามเหล่านั้นเอาไว้แล้ว
