ชาวนาในอดีตไม่มีแผนงาน ไม่มีงบประมาณ ไม่มีวิทยากร แต่การลงแขกเกี่ยวข้าวเกิดขึ้นได้ทุกฤดู เพราะมีเครือข่าย — และเครือข่ายนั้นทำงานผ่านการสื่อสารที่ไม่มีใครออกแบบ แต่ทุกคนเข้าใจร่วมกัน
อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ รองศาสตราจารย์ คณะนิเทศศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เขียนหน่วยที่ 12 “เครือข่ายและเครือข่ายการสื่อสารในงานส่งเสริมและพัฒนาการเกษตร” สำหรับเอกสารการสอนชุดวิชาการสื่อสารเพื่อการส่งเสริมและพัฒนาการเกษตร ของมหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช ปรับแก้ฉบับสมบูรณ์เมื่อวันที่ 30 พฤศจิกายน 2557
เนื้อหาแบ่งเป็นสามตอน ตอนแรกทำความเข้าใจสามแนวคิดที่ซ้อนทับกัน คือ เครือข่าย เครือข่ายการสื่อสาร และบทบาทของการสื่อสารในเครือข่าย ตอนที่สองวิเคราะห์เครือข่ายในระบบเกษตรสามประเภท ได้แก่ เกษตรยังชีพ เกษตรเชิงธุรกิจ และเกษตรยั่งยืน ซึ่งต่างมีรูปแบบเครือข่ายที่แตกต่างกันตามเป้าหมายและทรัพยากร และตอนสุดท้ายนำเสนอหลักการจัดการและพัฒนาเครือข่ายที่ยึดหลักความเข้าใจร่วมกันและการพึ่งตนเอง
*”ความเข้าใจร่วมกัน ความตระหนักร่วมกัน และสำนึกแห่งการเป็นทั้งผู้ให้และผู้รับของสมาชิกเครือข่าย จะเป็นปัจจัยพื้นฐานที่สุดของการจัดการและการพัฒนาเครือข่ายและเครือข่ายการสื่อสาร”* — กาญจนา แก้วเทพ, 2557
จุดเด่นของหน่วยนี้คือการนำงานค้นพบของ Everett Rogers เรื่องการแพร่กระจายนวัตกรรมมาอธิบายว่าทำไม “เครือข่าย” ถึงมีบทบาทสำคัญในขั้นตอนการตัดสินใจของเกษตรกรมากกว่าสื่อมวลชน พร้อมตัวอย่างจากบริบทไทยที่จับต้องได้ หากคุณทำงานส่งเสริมการเกษตรหรือพัฒนาชุมชน หน่วยนี้จะช่วยให้คุณมองเห็นทรัพยากรที่มีอยู่แล้วในชุมชนแต่อาจถูกมองข้ามมาโดยตลอด
