ลองนึกถึงคำว่า “แม่” — แล้วสังเกตดูว่าภาพอะไรผุดขึ้นมาในใจก่อน ภาพนั้นมาจากประสบการณ์จริงของคุณ หรือมาจากสิ่งที่สังคมบอกว่าแม่ควรเป็น?
อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ นำเสนอบทวิจารณ์ชิ้นนี้ผ่านม่านแห่งอคติเมื่อปี 2536 โดยหยิบหนังสือ *Of Woman Born: Motherhood as Experience and Institution* ของ Adrienne Rich มาตีความในบริบทสังคมไทย หนังสือต้นฉบับของ Rich เริ่มเขียนในปี 1962 ท่ามกลางยุคที่แทบไม่มีใครกล้าพูดตรงๆ ว่า “ความเป็นแม่” นั้นเป็นสิ่งที่ถูกสร้างขึ้นโดยสถาบัน ไม่ใช่ธรรมชาติล้วนๆ
*”สาระสำคัญของหนังสือเล่มนี้เป็นการกล่าวถึงเรื่องของผู้หญิงจากแง่มุมที่อาจมองเห็นได้จากชื่อรองของหนังสือ คือการศึกษา ‘ความเป็นแม่’ ทั้งในฐานะที่เป็นประสบการณ์ส่วนบุคคล และทั้งในแง่ที่พิจารณา ‘ความเป็นแม่’ ในฐานะสถาบันอย่างหนึ่ง”* (พ.ศ. 2536)
สิ่งที่ทำให้งานชิ้นนี้น่าสนใจคือการแยกแยะอย่างคมคายระหว่างสองความหมาย ความเป็นแม่ในฐานะประสบการณ์ที่ผู้หญิงมีเป็นการส่วนตัวนั้นไม่เหมือนกับความเป็นแม่ในฐานะสถาบันที่สังคมสร้างและควบคุม อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ชี้ให้เห็นว่า Rich วิเคราะห์ว่าระบบสังคมแบบพ่อเป็นใหญ่ใช้ “ความเป็นแม่” เป็นเครื่องมือควบคุมร่างกายและชีวิตของผู้หญิง โดยกำหนดว่าผู้หญิงต้องมีคุณสมบัติอะไร รู้สึกอย่างไร และต้องเสียสละแค่ไหน — แล้วเรียกความคาดหวังเหล่านั้นว่า “ธรรมชาติ”
บทวิจารณ์นี้ยังสำรวจมาตรการควบคุมสตรีผ่านระบบการแพทย์ กฎหมาย และวัฒนธรรม พร้อมทั้งเสนอว่าความเป็นแม่ในมิติใหม่จะต้องเป็นสิ่งที่ผู้หญิงเลือกและกำหนดด้วยตนเอง ไม่ใช่สิ่งที่ถูกบังคับโดยสถาบัน
ถ้าเคยรู้สึกว่าความเป็นแม่นั้นหนักเกินกว่าที่ควรจะเป็น งานชิ้นนี้อาจช่วยให้เข้าใจว่าความรู้สึกนั้นไม่ได้เกิดจากความอ่อนแอส่วนตัว แต่เพราะสถาบันออกแบบมันให้หนักตั้งแต่ต้น
