ถ้าเคยตั้งคำถามว่าทำไมเราถึง “รู้จัก” สื่อกันดี แต่อาจยัง “รู้ซึ้ง” มันไม่พอ — หนังสือเล่มนี้คือความพยายามตอบคำถามนั้น
“เมื่อสื่อส่องและสร้างวัฒนธรรม” เกิดขึ้นในช่วงรอยต่อของทศวรรษที่ 2530–2540 ยุคที่สังคมไทยกำลังก้าวเข้าสู่ความเป็นอุตสาหกรรมวัฒนธรรมอย่างเต็มตัว อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ รวบรวมบทความวิชาการที่เขียนต่างกรรมต่างวาระ จัดพิมพ์ครั้งแรกในปี พ.ศ. 2539 โดยมูลนิธิภูมิปัญญา ภายใต้ชื่อ “สื่อส่องวัฒนธรรม” ซึ่ง ดร.เอกวิทย์ ณ ถลาง เป็นผู้ตั้งชื่อให้ ก่อนที่ในการพิมพ์ครั้งที่สองจะปรับชื่อใหม่สะท้อนพัฒนาการทางทฤษฎี — จากสื่อที่เป็น “กระจก” สะท้อนวัฒนธรรม ไปสู่สื่อที่เป็น “ตะเกียง” ซึ่งเลือกประกอบสร้างภาพของสังคม
*”พวกเราทั้งหลายต่าง ‘รู้จัก’ สื่อกันเป็นอย่างดี แต่ที่จะ ‘รู้ซึ้งหรือรู้ทัน’ เรื่องสื่อหรือไม่นั้น ยังสงสัยอยู่”* (พ.ศ. 2539)
หนังสือเล่มนี้แบ่งงานออกเป็นสามกลุ่ม ได้แก่ การวิเคราะห์วัฒนธรรมผ่านสื่อพื้นบ้าน การศึกษาสื่อมวลชนในฐานะเครื่องมือพัฒนาและสร้างจิตสำนึก รวมถึงการ “จับภาพ” สังคมไทยในยุคใกล้ ค.ศ. 2000 เนื้อหากว้างขวางแต่มีจุดร่วมเดียวกัน คือความเชื่อว่าสื่อมวลชนเป็น “ส่วนเสี้ยวสำคัญในการสร้างสรรค์วัฒนธรรม” ไม่ว่าจะเป็นสื่อพื้นบ้านหรือสื่ออุตสาหกรรม
สิ่งที่ทำให้งานชุดนี้โดดเด่น คือน้ำเสียงที่ไม่แห้งแล้งแบบตำราเรียน อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ นำเอาวาทศิลป์และอารมณ์ขันมาคลุกเคล้ากับหลักวิชาจากหลายศาสตร์ ทำให้เนื้อหาที่หนักอยู่ในตัว อ่านได้โดยไม่เครียดจนเกินไป
หากสงสัยว่าสื่อที่เราบริโภคทุกวันกำลัง “ส่อง” ให้เห็นอะไรในสังคม หรือแท้จริงกำลัง “สร้าง” ให้เราเชื่ออะไรอยู่โดยไม่รู้ตัว งานชุดนี้ของอาจารย์กาญจนา แก้วเทพ เป็นจุดเริ่มต้นที่น่าใช้เปิดประตูความคิด
