สารเกิดขึ้นได้อย่างไร? คำตอบดูง่าย — คนเขียน คนพูด คนผลิต แต่พอถามว่า “อะไรกำหนดว่าสารจะออกมาเป็นแบบไหน” คำตอบกลับซับซ้อนกว่าที่คิด
อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ เขียนหน่วยที่ 3 ชื่อ “ทฤษฎีการสร้างสาร” ให้แก่เอกสารการสอนชุดวิชาการสร้างสารในงานนิเทศศาสตร์ ของมหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช ตีพิมพ์ปี พ.ศ. 2549 งานชิ้นนี้เริ่มต้นด้วยการชวนผู้อ่านเห็นว่าการสร้างสารไม่ใช่กระบวนการเดี่ยว แต่ขึ้นอยู่กับปัจจัย 6 ประการ ตั้งแต่ตัวผู้ส่งสาร ผู้รับสาร ลักษณะของสาร ช่องทางสื่อ เป้าหมายของการสื่อสาร ไปจนถึงบริบทของการสื่อสาร
จากนั้นจึงนำเสนอทฤษฎีการสร้างสารแบบต่าง ๆ ตามระดับการวิเคราะห์ ทั้งแนวจิตวิทยาที่เน้นปัจเจกบุคคล แนวจิตวิทยาสังคมที่ให้ความสำคัญกับปฏิสัมพันธ์เชิงสัญลักษณ์ แนวสังคมวัฒนธรรมที่เชื่อว่าสารถูกกำหนดโดยรหัสทางวัฒนธรรม และแนวที่เปิดให้ผู้รับสารเข้ามามีส่วนร่วมในกระบวนการสร้างสาร
สิ่งที่น่าสนใจเป็นพิเศษในงานชิ้นนี้คือการที่อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ นำแนวคิดการสร้างสารแบบมีส่วนร่วมเข้ามาไว้ด้วย ซึ่งในปี 2549 นับว่าทันสมัยมาก เพราะยุคนั้นสื่อดิจิทัลกำลังเริ่มเปลี่ยนพลวัตระหว่างผู้ผลิตและผู้บริโภคสาร
สำหรับนักสื่อสาร นักผลิตคอนเทนต์ หรือนักศึกษาที่ต้องการเข้าใจว่าสิ่งที่ตนผลิตออกไปนั้นถูกกำหนดโดยอะไรบ้าง — หน่วยนี้เสนอกรอบวิเคราะห์ที่ละเอียดและยังคงใช้ได้ในบริบทของสื่อยุคใหม่
